अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

३६

अभिज्ञानशाकुन्तलम्

शकुन्तला—( अग्रतोऽवलोक्य ) एसो वादेरिदपल्लवङ्गुलीहिं तुवरेदि विअ मं केसर रुक्खओ। जाव णं संभावॆमि [ एष वातेरितपल्लवाङ्गुलिभिस्त्वरयतीव$^१$ मां $^२$केसरवृक्षकः। $^३$यावदेनं संभावयामि । ] ( परिक्रामति ) ।

प्रियंवदा—हला सउन्दले एत्थ एव्व दाव मुहुत्तअं चिट्ठ । [ हला शकुन्तले ! अवस्तं तावन्मुहूर्त्तकं तिष्ठ । ]

शकुन्तला—किंनिमित्तं । [ किं निमित्तम् । ]

प्रियंवदा—जाव तुये उवगदाए लदासणाहो विअ अअं केसररुकखओ पडिभादि । [ यावत् त्वयोपगतया लतासनाथ इवायं केसरवृक्षकः प्रतिभाति । ]

---

सिजं = कमलं रम्यं = कमनीयं मनोहारि भवति मनोज्ञं भवति । यतः लक्ष्म = चिह्नं मलिनमपि = कृष्णमपि हिमांशोः = चन्द्रस्य लक्ष्मीं = शोभां तनोति = विस्तारयति । यतः इयम् = एषा पुरोदृश्यमाना तन्वी = कृशाङ्गी निसर्गसुन्दरी शकुन्तला वल्कलेन = वृक्षत्व-ग्वस्त्रेण अधिकं = कामं, बहुमनोज्ञा = मनोहारिणी हृद्या अस्ति किमिदं = कतमत् वस्तु हि = यतः मधुराणां = कमनीयानामाकृतीनां = वपुषां मण्डनं = भूषणं न भवति, अपितु भवत्येव । सर्वमपि वस्तु रम्याणां सुषमा वैर्धयत्येव । नीलकण्ठस्य कण्ठे विषमिव, कलङ्केन चन्द्रस्येव, शैवलेन कमलस्येव, अनेन वृक्षत्वग्वस्त्रेण अस्याः शकुन्तलायाः शोभैवेत्याशयः । यथा सरसिजादीनि शैवलादिभिः अधिकमनोज्ञानि भवन्ति तथेयमपि । अत्रार्थान्तरन्या-सोपमादिरलङ्कारो मालिनीछन्दश्च ॥ २० ॥

**शकुन्तला—**शकुन्तला (अग्रतोऽवलोक्य) कथयति—यत् एषः = पुरोवर्ती, वातेन = पवनेन ईरिताः = प्रेरिताः पल्लवाः = किसलयाः एव अङ्गुलयः = करशाखाः ताभिः वातेरितपल्लवाङ्गुलीभिः पल्लवाङ्गुलिरूपसंज्ञया त्वरयति = पयोदानाय शीघ्रमागच्छेति माम् आह्वयति इव = इदं प्रतीयते । यावत् एवं वकुलवृक्षं संभावयामि = संमानयामि जलसेचनेन वर्द्धयामि इत्युक्त्वा परिक्रमति = केशरान्तिकगमनमभिनयति ।

**प्रियंवदा—**केसरान्तिकगतां तां प्रियंवदा चाटु भाषते, हे सखि ! शकुन्तले ! अत्रैव = केसरवृक्षसमीपे एव तावत् मुहूर्तकं = क्षणमात्रम् तिष्ठ = विरम, स्थिरा भव ।

**शकुन्तला—**शकुन्तला पृच्छति किं = कतमत् निमित्तं = कारणम्, अस्ति ।

**प्रियंवदा—**प्रियंवदा कथयति—यावत्—यथा त्वया = शकुन्तलया उपगतया = निकट-

---

शकुन्तला का शरीर अत्यन्त सुशोभित हो रहा है । प्रत्येक पदार्थ सुन्दर स्वरूप का अलङ्कार हो जाता है । खराब से खराब प्रसाधन भी सुन्दर शरीर पर आभूषण बनकर सुन्दर ही लगने लगता है । तन्वी पद प्रयोग से प्रतीत होता है कि दुबले शरीर वाली स्त्रियाँ अधिक सुन्दर होती हैं।

शकुन्तला—( आगे की ओर देखकर ) प्रिय सखियों, यह केशर का वृक्ष हवा से हिलके हुए पत्तों रूपी अपनी कोमल-कोमल अँगुलियों से मानो, मुझको बुला रहा है । अतः इसके पास जाती हूँ। घूमती है )

**प्रियम्बदा—**सखि शकुन्तले ! कुछ देर तक तू इस केशर क वृक्ष के पास ही खड़ी रह ।

**शकुन्तला—**क्या, क्या कारण है ?

**प्रियम्बदा—**क्योंकि तुम्हारे पास खड़े रहने से यह केशर क वृक्ष सुन्दर कोमल लता से युक्त सा सुशोभित प्रतीत होता है ।

---

पाठा०—१. किमपि व्याहरतीव । २. चूतवृक्षः । ३. तद् चावदेनं ।