भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 119, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 119

प्रथमोऽङ्कः । ३७

शकुन्तला—अदो क्खु पिअंवदा सि तुमं । [ अतः खलु प्रियंवदासि त्वम् । ]
राजा—प्रियमपि तथ्यमाह¹ शकुन्तलां प्रियंवदा । अस्याः खलु—

अधरः किसलयरागः कोमलविटपानुकारिणौ बाहू ।
कुसुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु संनद्धम् ॥ २१ ॥

वर्तिन्त्या लतया = वल्लर्या ( त्वद्रूपया ) सनाथः = युक्तः इव, अयं = एष पुरोवर्ती केसरवृक्षकः = ह्रस्वो वकुलवृक्षः प्रतिभाति = प्रतीयते ।

शकुन्तला—शकुन्तला कथयति—अतः = अनेन कारणेन खलु = एव, निश्चयेन त्वं = भवती प्रियंवदतीति अन्वर्थनामधेया = प्रियंवदा गीयसे = गण्यसे अन्वर्थनाम भवत्याः ।

राजा—राजा = दुष्यन्तः कथयति—प्रियं = चाटु तथ्यं = सत्यम्, आह = वदति शकुन्तलां प्रति प्रियंवदा । नूनमियं शकुन्तला वकुलमूले स्थिता तदाश्रिता लतेव लक्ष्यते नायं प्रियंवदायाश्चाटुवाद इति भावः, अस्याः = एतस्याः शकुन्तलायाः खलु = निश्चयेन ।

अन्वयः—अधरः किसलयरागः ( अस्ति ) बाहू कोमलविटपानुकारिणौ ( स्तः ) कुसुममिव लोभनीयं यौवनं च अङ्गेषु संनद्धम् ( अस्ति ) ।

अधर इति । अधरः = अधरोष्ठः किसलयरागः—किसलयस्य = प्रत्यग्रपल्लवस्य, रागः = लौहित्यमिव रागः = लौहित्यं यस्य सः किसलयरागः पल्लवताम्र। बाहू = भुजौ, कोमलविटपानुकारिणौ, कोमलयोः = मृदुलयोः विटपयोः = शाखयोः अनुकारिणौ इति तादृशौ यद्वा कोमलं विटपमनुकुरतस्तच्छीलाविति कोमलविटपानुकारिणौ = मृदुतरशाखासदृशौ कुसुममिव = पुष्पमिव लोभनीयं = हृदयावर्जकं यौवनं = तारुण्यम् अङ्गेषु = अवयवेषु संनद्धं = विजृम्भितं = सर्वतोभावेन प्रकटितम् । एवं चास्या लतासादृश्यं प्रियंवदोक्तं युज्यते एवेत्याशयः ।


शकुन्तला—अरी सखि ! इसीलिए तो तू प्रियंवदा कहलाती हो, तुम्हारा नाम अन्वर्थ है ।
राजा—प्रियंवदा तो सत्य कह रही है, क्योंकि—
इस शकुन्तला के अधरोष्ठ कोमल पत्तों के समान लाल और इसकी दोनों भुजायें कोमल-कोमल डालियों के समान मृदुल मालूम पड़ती हैं, इसके अङ्गों में लुभावना यौवन भी खिले हुए फूलों के समान प्रतीत हो रहा है ? अतः यह बाला लता के समान स्पष्ट ही मालूम होती है ॥ २१ ॥

विशेष—मधुर एवं सत्य बोलने वाली प्रियंवदा के वचन का समर्थन करते हुए दुष्यन्त कहते हैं—अहो, इस शकुन्तला का अधरोष्ठ नवीन पल्लव की लालिमा का स्मरण करा रहा है, ये इसकी भुजायें कोमल टहनियों से अधिक मृदुल मालूम होती हैं, जिस प्रकार अभिनव विकसित कुसुम नेत्रों को आनन्द देने वाले और मन को आकृष्ट करने वाले होते हैं वैसे ही इस शकुन्तला के प्रत्यङ्ग में समुल्लसित यौवन का उल्लास दर्शकों की दृष्टि को हठात् आकर्षित करता है । इस प्रकार प्रियंवदा के पूर्ववाक्य को सत्य बतलाते हुए राजा दुष्यन्त ने उसका समर्थन किया कि शकुन्तला का अधर, बाहु तथा यौवन, क्रमशः नवपल्लवकी लालिमा, कोमल डाल तथा कुसुम के समान हृदयावर्जक हैं, इनसे उस शकुन्तला का शरीर लता के समान सिद्ध हो जाता है ।

कविकालिदास का प्रकृति प्रेम अद्वितीय है, वे प्रायः जङ्गल या उपवन में उपलब्ध पदार्थों को ही पसन्द करते हैं । इन्होंने यहाँ पत्ते, डाल, फूल को ही उपमान बनाया है ॥ २१ ॥


पाठा०—१. अवितथमाह ।