भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 120, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 120
३८अभिज्ञानशाकुन्तलम्

अनसूया—हला सउन्दले इअं सअंवरवहू सहआरस्स तुए किदणामहेआ वणजोसिणित्ति णोमालिआ। णं विसुमरिदा सि। [ हला शकुन्तले ! इयं स्वयंवरवधूः सहकारस्य त्वया कृतनामधेया वनज्योत्स्नेति नवमालिका । १एनां विस्मृतासि । ]

शकुन्तला—तदा अत्ताणं वि विसुमरिस्सं। ( लतामुपेत्यावलोक्य च ) हला,


अन्वर्थनामधेयया सख्या प्रियंवदया उक्तिभङ्ग्या प्रोक्तं लतासाम्यमाकर्ण्य राजा दुष्यन्तः तस्य तथ्यतामनुभवन् तदेव समर्थयन् कथयति—अहो ! अस्या शकुन्तलाया अधरोष्ठः प्रत्यग्रपल्लवताम्रतां स्मारयति, एतौ चास्या भुजौ कोमलविटपादधिकं सौकुमार्यं भजतः, यथाऽस्मिनवोद्भिन्नं कुसुमं नयनानन्ददायकमार्कषकं च भवति तथैवास्याः प्रत्यङ्गं समुच्छलन् तरुणिमोल्लासो द्रष्टुर्दृशं समाकर्षतीति भावः। अत्रोपमालङ्कारः आर्या-वृत्तं च ॥ २१ ॥

अनसूया—अन्तिकस्थं सहकारं स्वयमेवोपसर्पन्तीं नवमल्लिकालतामुद्दिश्य शकुन्तलामाह–अनसूया–हलेति–हला शकुन्तले ! = प्रियसखि शकुन्तले ! इयं = असौ पुरोवर्तिनी बालसहकारस्य = सहकारपोतस्य स्वयंवरवधूः=स्वयं वृणीते वरमिति स्वयंवरा सा चासौ वधूरिति स्वयंवरवधूः = यद्वा स्वयं वरं प्राप्ता वधूरिति स्वयंवरवधूः अथवा स्वयंवरे वधूः इति स्वयंवरवधूः = पतिवरा या हि स्वयमेव सर्पन्ती सहकारं प्राप्ता सेत्यर्थः । त्वया = भवत्या कृतं नामधेयं यस्याः सा कृतनामधेया = विहितनामसंस्कारा वनज्योत्स्ना = वने ज्योत्स्नेव प्रकाशते इति वनज्योत्स्नेति नवमालिका = नवमालिका नाम कुसुमवल्ली ( अत्र नवमालिकायां वधूत्वारोपः सहकारे वरत्वं गमयत्येकदेशविवर्ति रूपकम् ) एनां = नवमालिकां विस्मृता असि, स्मरणपक्षात् आनीतवती असि, मन्ये, विस्मृतिवशात्त्वयैषा न सिक्ता किमित्यर्थः ।

शकुन्तला—शकुन्तला कथयति यत् यदि वनज्योत्स्नां विस्मरिष्यामि तदा आत्मानमपि


अनसूया—सखि शकुन्तले ! इस आम के पौधों के नीचे स्वयंम्बरवधू यह नवमालिका है। जिसका नाम तूने ही वनज्योत्स्ना रखा है, क्या तू इसे भूल गई ? क्या तुम इसको नहीं सींचोगी ?

विशेष—वनज्योत्स्ना नाम से प्रतीत होता है कि नवमालिका के पुष्प चाँदनी की तरह सफेद होते हैं, रात में खिलते हैं और हृदयाह्लादक होते हैं ।

सहकार शब्द की व्युत्पत्ति है—'वियुक्तं द्वन्द्वं सहकारयतीति सहकारः' अमरकोश के अनुसार रस वाले आम को रसाल तथा एक प्रकार के सुगन्धित आम को सहकार कहते हैं—'आम्रश्चूतो रसालोऽस्तु सहकारोऽतिसौरभः ।

जैसे स्वयंवर में कन्याएँ अपने मन के अनुकूल स्वयंवर का वरण करती हैं । उसी प्रकार वनज्योत्स्ना नवमालिका लता ने आगे बढ़ती हुई सहकार से मिल गयी है । इसी अनसूया ने इसे स्वयंवरवधू कहा है । लताएँ अपने आप स्वयं ऊपर चढ़कर पेड़ों को अपना लेती हैं इसी को काव्यजगत् में स्वयंवर कहा गया है । यहाँ अनसूया ने सहकार और नवमालिका को देख कर स्वयं वरणरूप शृङ्गारात्मक घटना की चर्चा की है, जो दुष्यन्त और शकुन्तला के हृदय में शृङ्गारिक भाव की पुष्टि करती हुई भावी स्वयंवर=गान्धर्व विवाह की सूचना है ।

शकुन्तला—यदि इसे भी भूल जाऊँगी तो फिर मैं अपने को ही भूल जाऊँगी ( लता के

पाठा०—१, तातकण्वेन त्वमिव स्वहस्तेन संवर्द्धिता माधवीलता तत्कथमेनां विस्मृतवती ।