अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 121, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमोऽङ्कः ३९
रमणीए क्खुकाले इमस्स लदापाअवमिहुणस्स वइअरो संवुत्तो। णवकुसुमजोव्वणा वणजोसिणो सिणिद्धपल्लवदाए उवभोअक्खमो सहआरो। [ तदात्मानमपि विस्मरिष्यामि । ] ( लतामुपेत्यावलोक्य च ) [ हला ! १रमणीये खलु काल एतस्या लतापादपमिथुनस्य २व्यतिकरः संवृत्तः। यन्नवकुसुमयोवना वनज्योत्स्ना स्निग्धपल्लवतयोपभोगक्षमः सहकारः। ] ( पश्यन्ती तिष्ठन्ति )
विस्मरिष्यामि, अभिज्ञा इयं मत्तः या हि वनज्योत्स्ना सैवाहमित्यर्थः। ( लतां = वनज्योत्स्नाम् उपेत्य = प्राप्य-लतासमीपं गत्वा अवलोक्य = दृष्ट्वा च आह ) नवमालिका-सहकारयोः सख्या अनुसूयया रोपितं वधूवरत्वमनुसृत्य सकौतुकमाह—शकुन्तला—हलेति । सखि अनसूये ! रमणीये = मनोहरे खलु = काले = समये ग्रीष्मकाले लतापादपमिथुनस्य लतायाः पादपस्य यन् मिथुनं=द्वयं तस्य लपापादपमिथुनस्य व्यतिकरः=समागमः, संश्लेषः रतिं करोति तच्छीलः व्यतिकरः = आनन्दप्रदः संवृत्तः = सञ्जातः । मिथुनस्य मिथो व्यतिकरयोग्यतां दर्शयति नवकुसुमेति । नवकुसुमानां यौवनं = विकासो यस्यां सा नवकुसुमयोवना यद्वा नवानि कुसुमानि यस्मिन् तादृशं यौवनं तत्तुल्यावस्था यस्याः सा नवकुसुमयोवना अथवा नवं कुसुमं = स्त्रीरजो यस्मिन् तादृशं यौवनं यस्याः सा नवकुसुम-यौवना नवमल्लिका = पाटलाख्या त्वया बद्धानि फलानि यस्मिंस्तस्य भावस्तत्ता तया बद्धफलतया = फलभरनम्रतया फलं कुसुमपरिणामो रेतश्च—'लाभनिष्पत्तिभोगेषु फले बीजे घने फलम्' इति यादवः । उपभोगक्षमः = सम्भोगयोग्यः, फलास्वादच्छायासेवन-योग्यः, तरुणीसमागमयोग्यः सहकारः = आम्रवृक्षः । यौवनेनेयं सहकारं प्रीणयति सोऽपि चैनां फलभरानतच्छायां सम्भावयति, इत्थं नयनमनोहोरोऽयमनयोः समागम इति भावः । नायक-नायिकापक्षे कुसुममार्त्तवं, फलं बीजं, वीर्यं च सुखसन्तत्यादिहेतुत्वात् । ( इति = उक्त्वा पश्यन्ती अवलोकयन्ती तिष्ठति = स्थिता ।)
पास जाकर और देखकर ) देख सखि ! यह रमणीय ग्रीष्मकाल इस पादपमिथुन ( नवमल्लिका और आम ) के लिए तो रतिकारक (आनन्ददायक और मैथुन योग्य ) ही हो गया है, क्योंकि इधर तो नवीन पुष्पों के आ जाने से यह नवमल्लिका नवयौवनवती हो रही है और उधर सहकार भी फलों के भार से उपभोग के योग्य हो रहा है ।
( देखती हुई ठहर जाती है )
विशेष—यहाँ शकुन्तला ने नवमल्लिका लता और सहकार वृक्ष के मिलन के लिए लता को नवकुसुमद्यौवना तथा सहकार को उपभोगक्षम होना बताया है । इससे प्रतीत होता है कि जन्म से तपोवन में रहने वाली कुमारियाँ भी दाम्पत्य जीवन से परिचित थीं । विवाह के निमित्त कन्याओं का तरुण होना और पुरुष का उपभोगक्षम होना आवश्यक माना गया है । यहाँ कुसुम का अर्थ पुष्प और स्त्री का मासिकधर्म, ऋतु दोनों है । जिस प्रकार पुष्प आ जाने से लता पूर्ण जवानी पर आ जाती है उसी प्रकार ऋतुकाल आ जाने से स्त्री भी रति योग्य हो जाती है, पुरुष भी सबल एवं वीर्यवान् होने से उपभोगक्षम हो जाता है । इसीलिए कवि ने नये फूलों के आ जाने से नवमलिका को नवयौवनवती तथा फलों से लदे सहकार को उपभोगक्षम कहा है ।
पाठा०—१. रमणीयः खलु कालः ।
२. रतिकरः