अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

४० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

**प्रियंबदा—**अणसूए जानासि किंणिमित्तं सउन्दला वणजोसिणीं अदिमेत्तं पेक्खदित्ति . [ अनसूये ! जानासि किंनिमित्तं शकुन्तला वनज्योत्स्नामतिमात्रं पश्यतीति । ]
**अनसूया—**ण क्खु विभावेमि । कहेहि [ न खलु विभावयामि । कथय । ]
**प्रियंवदा—**जह वणजोसिणी अणुरूवेण पाअवेण संगदा । अविणाम एव्वं अहं वि अत्तणो अणुरूवं वरं लहेअत्ति । [ यथा ^१वनज्योत्स्नानुरूपेण पादपेन संगता अपि नामाहमप्यात्मनोऽनुरूपं वरं लभेयेति । ]
**शकुन्तला—**एसो णूणं तुह अत्तगदो मणोरहो । [ ^२एष नूनं तवात्मगतो मनोरथः । ]
( कलशमावर्जयति )
**राजा—**अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसंभवा स्यात् । अथवा कृतं सन्देहेन ।

---

प्रियंवदा---वनज्योत्स्नां सावधानतयाऽऽलोकयन्तीं शकुन्तलामुद्दिश्य परिहासप्रिया शकुन्तलासखी ( सस्मितं ) कथयति—अनसूये ! जानासि = बुध्यसे किं निमित्तं = कुतः शकुन्तला वनज्योत्स्नां नवमालिकालताम् अतिमात्रं = अनिगता मात्रा यस्मिन् तद् अतिमात्रं, सातिशयं, बहुकालम्, पश्यति = प्रेक्षते निरीक्षते ।

अनसूया—अत्र गभीरस्वभावा शकुन्तलायाः सखी अनसूया तन्निमित्तं जानन्त्यपि प्रियंवदया विवक्षितं तन्मुखेन श्रावयितुमाह—नेत्यादि । न खलु = निश्चयेन विभावयामि = तर्कयामि, वेद्मि, जानामि कथय = वद ।

प्रियंवदा—उत्तरयति यथा = यद्वत् वनज्योत्स्ना = नवमालिका अनुरूपेण = सदृशेन, पादपेन = सहकारवृक्षेण संगता = मिलिता, अपि नाम = किमिदं संभावितं भवेत् ? यद् अहमपि आत्मनोऽनुरूपं निजरूपादिगुणैः सदृशं वरं = भर्तारं लभेय = लब्धुं शक्नुयाम् इति एतन्मनसि कृत्वा इयं सहकारसंगतां वनज्योत्स्नां प्रेक्षमाणा तिष्ठतीत्यर्थः ।

शकुन्तला वरप्रसङ्गेन लज्जमाना तथ्यमपि तद्वचनमन्यथयति—एष इति । नूनं = निश्चितं एष = त्वया उक्तः तव आत्मगतः = मनसि स्थितः मनोरथः = अभिलाषः अयं तवान्तर्गतो मनोरथः, न ममेति भावः, मम तु मिथः संगतयोरनयोर्वनज्योत्स्नासहकारयोः शोभा विशेषदर्शने तात्पर्यम् । त्वया तु त्वन्मनसि स्थितोऽभिलाषः मयि आरोप्यते इत्यभिसन्धिः । ( इति कलशं = घटम् आवजयति = किञ्चिद् अधोमुखं कुरुते, पादपतले जलदानाय इति भावः । )

राजा = दुष्यन्तः क्रमशः शकुन्तलां प्रति अङ्कुरिताभिलाषः तस्या गम्यागताविचारे

---

प्रियम्बदा—( मुसकुराती हुई ) अनसूये ! क्या तू जानती है कि शकुन्तला क्यों इस नवमल्लिका को इस प्रकार चाव से बार-बार देख रही है ।
**अनसूया—**नहीं, मैं नहीं जानती हूँ, तू ही बता ।
**प्रियम्बदा—**जैसे यह नवमल्लिका अपने अनुरूप वृक्ष=पति से संगत=विवाहित हो गई है इसी प्रकार मैं भी शीघ्र ही अपने अनुरूप पति प्राप्त करूँ यही इसकी इच्छा है ।
**शकुन्तला—**यह बात तो मेरे मन में होगी ( घड़ा नीचे झुकाती है )

---

पाठा०—१. वनतोषिणी । २. एष ते आत्मनश्चित्तगतो मनोरथः तन्न ते वचनं श्रोष्यामि ।