भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 141, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 141

प्रथमोऽङ्कः ५९

( सखीमङ्गुल्या तर्जयति । )

राजा—सम्यगुपलक्षितं भवत्या। अस्ति नः सच्चरितश्रवणलोभादन्यदपि प्रष्टव्यम्।

प्रियंवदा—अलं विआरिअं । अणिअन्तणाणुओओ तवस्सिअणो णाम । [ अलं विचार्य । अनियन्त्रणानुयोगस्तपस्विजनो नाम । ]


विलोक्यावलोक्य नायकाभिमुखी = दुष्यन्ते निहितदृष्टिः भूत्वा ) अयंः = श्रीमान् पुनरपि— भूयोऽपि वक्तुकामः = किञ्चिद् विवक्षुः, स्वविवक्षिते निःशङ्कमाख्याहीत्याशयः । शकुन्त-लायां रागहेतुकस्य वैलक्ष्यस्य दर्शनेन राज्ञा विवक्षितावगमेन पुनरपि तत्परिहासोपायस्य मनसि स्फुरणं च प्रियम्वदायाः सस्मितावलोकने हेतुः ।

( शकुन्तला—सखीं = आलिं प्रियम्वदां, अङ्गुल्या = तर्जन्या तर्जयति = भर्त्सयति । पुनरपि मत्सम्बन्धे किमपि परिहसितुकामयाऽनया प्रियम्वदयाऽस्मिन् महापुरुषे विवक्षितत्व-मारोपितमिति सखीहृदयकौटिल्यं जानन्ती शकुन्तलारोषेण तां तर्जयतीत्यर्थः । )

राजा—प्रियम्वदामुखेन शकुन्तलाविषये महर्षेः कण्वस्य संकल्पं जिज्ञासुः प्रियम्वदां श्लाघयन् दुष्यन्त आह—भवत्याः बुद्धिमत्या त्वया सम्यक् = वास्तवं, तथ्यम् उपलक्षितं = लक्षणैरुन्रितम्, ओष्ठपरिस्पन्दादिरूपेण मुखविकारेण यदनुमीतं तत्समीचीनमेवेत्यर्थः, सच्च-रितश्रवणलोभात् सतः = शोभनस्य सतां = सज्जनानां वा चरितस्य = जीवनस्य शकुन्तला-रूपस्य यत् श्रवणं = आकर्णनं तस्य लोभात् = स्पृहायाः सतामैतिहासकर्णनकुतूहलात्, पुण्य-प्रदोपाख्यानश्रवणलोभात् अन्यदपि = अवशिष्टं किञ्चित् प्रष्टव्यं = जिज्ञासितव्यम् अस्ति ।

प्रियंवदा—बुद्धिमती प्रियम्वदा दुष्यन्तमनोगतं भावं जानन्ती तदनुसारेणाह—अलं-विचार्यं, विचारेणालम् । इदं प्रष्टव्यं न वेति विचारो न कर्तव्यः, निःशङ्कं सर्वं पृच्छती-मिति भावः । अनियन्त्रणानुयोगः—अनियन्त्रणः = अनियन्त्रितः अनुयोगः = प्रश्नः यस्मिन् स अनियन्त्रणानुयोगः, तपस्विजनः = तापसलोकः नाम निश्चयेन । राजा प्रभुजनानिव मुनिजनान् प्रति प्रश्नस्य देशकालादिभिः प्रतिबन्धो नास्तीत्यर्थः ।


( शकुन्तला सखी प्रियम्बदा को अपनी तर्जनी अङ्गुली से कोंचती है )

विशेष—'तर्जयतेऽनयेति तर्जनी', इस व्युत्पत्ति के अनुसार तजनी अङ्गुली के द्वारा किसी काम को रोकने के लिए इशारा किया जाता है तदनुसार शकुन्तला ने भी आगे पुनः कुछ अपने सम्बन्ध में पूछने के लिए विवक्षु राजा को प्रेरित करने वाली अपनी प्रिय सखी प्रियम्वदा को अपनी तर्जनी अंगुली से कोंचती ( खोदती ) है ।

राजा—हाँ, आपने ठीक ही अनुमान किया । मुझे इस प्रसङ्ग को सुनने का लोभ-सा हो रहा है । अतः मैं इस प्रसङ्ग में और भी कुछ पूछना चाहता हूँ ।

विशेष—दुष्यन्त को कुछ सोचता हुआ देखकर प्रियम्वदा ने अनुमान लगाया कि वे कुछ पूछना चाहते हैं, पर सीधे-सीधे नहीं पूछ रहे हैं, मुझसे ही वह कहलवाना चाहते हैं । यहाँ राजा शकुन्तला को सच्चरित्र कह कर शकुन्तला की प्रशंसा करते हुए अपने मनोऽनुकूल स्थिति उत्पन्न कर रहे हैं ।

प्रियम्वदा—तो, ठीक बात है । आप कोई विचार न करें । हम तपस्वी लोगों से निर्भय हो जो चाहे सो पूछा जा सकता है । इसमें किसी बात की रोक-टोक नहीं है ।