अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 142, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें६० अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा—^१इति सखीं ते ज्ञातुमिच्छामि ।
वैखानसं किमनया व्रतमाप्रदानाद्- व्यापाररोधि मदनस्य निषेवितव्यम् । ^२अत्यन्तमेव ^३सदृशेक्षणवल्लभाभि- राहो निवत्स्यति समं हरिणाङ्गनाभिः ॥ २६ ॥
राजा—प्रियम्बदावचसा तुष्टो राजा स्वानुरागं गोपयन् भङ्ग्या पृच्छति-इति। एवं रीत्या त्वदुक्तनीत्या अनुयोगनियन्त्रणाभावात् ते = तव सखीं = आलिं शकुन्तलां ज्ञातुं = वेदितुम् इच्छामि = वाञ्छामि । तव तद्वृत्तान्तज्ञानमस्तीति भावः ।
अन्वयः— किम् अनया मदनस्य व्यापाररोधि वैखानसं व्रतम् आप्रदानात् निषेवितव्यं किम् ? आहो मदनेक्षणवल्लभाभिः हरिणाङ्गनाभिः समम् अत्यन्तमेव निवत्स्यति ।
वैखानसमिति । किम् अनया = एतया शकुन्तलया मदयति = चित्तमुन्मादयतीति मदनः तस्य मदनस्य = कामस्य व्यापाररोधि = व्यापारं कृत्यं रुणद्धीति व्यापाररोधि = काम-कल्लोलप्रसरावरोधकं वैखानसं व्रतं = मुनिकन्यकोचितं तपश्चरणं, ब्रह्मचर्यम् प्रकृष्टं दानं प्रदानं = विवाहः तस्मात् यद्वा प्रकृष्टाय = उत्तमप्रकृतये राज्ञे मह्यं दानं तस्मात् एतद वधि आप्रदानात् = विवाहावधिः निषेवितव्यं किम्, यथावद् अनुष्ठेयम्, आचरणीयम् किम् ! अनेन रूपानुरूपाय कस्मैचित् प्रदानं किमिति भङ्ग्या पृष्टः ।
पक्षान्तरं पृच्छति--आहो ! उताहो, यद्वा मदिराणि = हर्षकराणि ईक्षणानि = नेत्राणि = अवलोकितानि वा मदिरेक्षणानि तैः वल्लभाः = तपस्विनां प्रियाः ताभिः मदिरेक्षणवल्लभाभिः हरिणाङ्गनाभिः = मृगीभिः समं = सह अत्यन्तमेव = अत्यन्तमामरणं निवत्स्यति । विवाहावधि ब्रह्मचर्यमस्या आहोस्वित् किमियं यावज्जवोमेव नैष्ठिकब्रह्मचर्य-पूर्वकं स्वसदृशीभिः मृगाङ्गनाभिः सह निवासं करिष्यतीति भावः । विवाहपर्यन्तमस्या
राजा— हाँ, तो जानना चाहता हूँ—
क्या यह आपकी सखी शकुन्तला कामोपभोग को रोकने वाले तपस्वियों के इन कठिन व्रतों एवं नियमो का पालन विवाह तक ही करेगी अथवा हमेशा अपने ही सदृश बड़े-बड़े नेत्र वाली मृगियों के साथ नैष्ठिक ब्रह्मचर्य व्रत पालनपूर्वक निवास करती रहेगी। आप इसकी प्रिय सखी हैं। अतः इसके हृदय की बात जानती होगीं।
विशेष— दुष्यन्त के पूछने का तात्पर्य यह है कि आप शकुन्तला की प्रिय सखी है इसके हृदय की बात जानती होंगी। क्या यह विवाह पर्यन्त ही इस वन में रहेगी या जीवनपर्यन्त ? यदि यह किसी राजर्षि को दी जायेगी तो विवाह पर्यन्त ही इस तपोवन में रह सकेगी, यदि किसी तपस्वी को ही दी जायेगी तो वह मृग के जोड़ों के समान कामोपभोग रहित तपोवन में ही निवास करती रहेगी।
पूर्वाद्धं में मदन विरोधी कहने का आशय है कि तापसजीवन नीरस और सुख का विरोधी है। उत्तरार्द्ध में मुनियों को नेत्रों से शकुन्तला के नेत्रों की तुलना की गई है, जिससे प्रतीत होता है कि जंगल में अति सुन्दर मृगियां होती हैं।
प्राचीन काल में स्त्रियां दो प्रकार की होती थीं। एक प्रकार की स्त्रियाँ जीवन पर्यन्त ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करती थीं, जिनका विवाह नहीं होता था। दूसरे प्रकार की स्त्रियां विवाह कर
पाठा०—१. एतत्तृच्छामि । २. अत्यन्तमात्म । ३. मदिरेक्षण ।