भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 143, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 143

प्रथमोऽङ्कः ६१

प्रियंवदा—अज्ज धम्मचरणे वि परवसो.अं जणो । गुरुणो उण से अणुरूव-वरप्पदाणे संकप्पो । [ आर्य धर्मचरणेऽपि परवशोऽयं जनः । गुरोः पुनरस्या अनुरूप-वरप्रदाने संकल्पः । ]

राजा—( आत्मगतम् ) न दुरवापेयं खलु प्रार्थना ।

भव हृदय साभिलाषं संप्रति संदेहनिर्णयो जातः ।
आशङ्कसे यदग्निं तदिदं स्पर्शक्षमं रत्नम् ॥ २७ ॥

ब्रह्मचर्यंमुत जीवनावधि भविष्यतीति प्रष्टुराशयः । अर्थात्–यद्येषा कस्मैचित् नृपतये प्रदेया तदा विवाहपर्यन्तमेव तपोवने स्थास्यति, यदि च कस्मैचित् तपस्विने प्रदेया तथा मृग-मिथुनवत् कामोपभोगरहिता वने एव स्थास्यति ।

यद्वा—यद्येषामविधाय कस्मैचिद् राज्ञे प्रदेया तदा विवाहपर्यन्तमेव तपोवने वत्स्यति यदि कस्मैचित्तपस्विने प्रदेया तदा मृगमिथुनवत् कामोपमोगरहिता वने एव स्थास्यतीति भावः । अत्र वृत्त्यनुप्रास-सहोक्ति-परिकर अलङ्कारा वसन्ततिलका वृत्तञ्च ।

प्रियंवदा—अथात्यन्तचतुरा प्रियम्वदा दुष्यन्ताभिप्रायं ज्ञात्वा समुचितमुत्तरमाह—
आर्य ! धर्माचरणे = धर्मानुष्ठानेऽपि, किमुत कामाचरणे अयं जनः = प्रियशकुन्तला पर-वशः = पराधीनः स एवोचितं विधास्यति, गुरोः = महर्षेः कण्वस्य अस्याः = एतस्या अनु-रूपाय = रूपादिगुणैः सदृशाय वराय प्रदानमिति अनुरूपवरप्रदाने = योग्यवरसमर्पणे संकल्पः = निश्चयः ।

राजा—( आत्मगतं = स्वगतम् ) न दुरवापा = न दुर्लभा इयं = एषा शकुन्तला-प्राप्तिरूपा खलु = निश्चयेन प्रार्थना प्रार्थ्यते इति प्रार्थना = प्रार्थ्यमानोऽर्थः ।

अन्वयः—हे हृदय ! सम्प्रति सन्देहनिर्णयो जातः ( अतः ) साभिलाषं भव । यत् अग्निम्, आशङ्कसे तदिदं स्पर्शक्षमं रत्नम् ( अस्ति ) ।

भवेति । अथ प्रियम्वदोक्त्या शकुन्तलाया राजकन्यात्वानुरूपवरप्रदानविषये कुल-पतेः कण्वस्य संकल्पं श्रुत्वा तामात्मपरिग्रहयोग्यां निश्चित्य वल्लभशङ्काकातरं स्वहृदयं सहर्षमाह—हे हृदय ! = मदीयचित्त ! सम्प्रति = साम्प्रतं, शकुन्तलाया जन्मवृत्तान्ते गुरु-


गार्हस्थ्य धर्म का निर्वाह करती थीं । पहले जमाने में स्त्रियों का भी मौञ्जीबन्धन ( यज्ञोपवीत ) वेदाध्ययन और गायत्री वाचन होता था । इस प्रकार राजा दुष्यन्त की यह जिज्ञासा उचित थी कि यह ब्रह्मचर्य का पालन करेगी या विवाह करेगी ॥ २६ ॥

प्रियम्बदा—आर्य ! हम लोग तो धर्माचरण में भी परवश हैं, परन्तु गुरु जी की इच्छा इसे किसी अनुरूप योग्य वर की प्रदान करने की ही है । हमलोग तो हमेशा नैष्ठिक ब्रह्मचर्य ही पालन करना चाहती हैं । इस प्रकार विवाह पर्यन्त ही इसका यह तापसोचित धर्माचरण है ।

राजा—( मन ही मन )

हे हृदय ! तू अब इसकी इच्छा कर सकता है, क्योंकि अब सन्देह दूर हो गया, यह मेरे ग्रहण करने योग्य ही स्त्री रत्न है, जिसे तू अग्नि ( ब्राह्मण कन्या होने के कारण आग के समान स्वर्ग के अयोग्य ) समझा था वह तो स्वर्ग के योग्य शीतल रत्न निकला ( यह ब्राह्मण कुमारी नहीं है कि महर्षि विश्वामित्र से अप्सरा में उत्पन्न राजकन्या क्षत्रिया है । अतः मेरे विवाह योग्य है ) ॥ २७ ॥

विशेष—राजा जिसे विवाह के अयोग्य ब्राह्मण कन्या समझते थे वह अब क्षत्रिय-कन्या सिद्ध हो गयी । अतः उन्हें अपने मन को सहर्ष सावधान करना उचित ही है । दुष्यन्त के

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित) · पृष्ठ 143, कुल 540 में से · BharatKosha