अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

६२ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

शकुन्तला—( सरोषमिव ) अणसूए, गमिस्सं अहं । [ अनसूये, गमिष्याम्यहम् । ] अनसूया—किंणिमित्तं [ किंनिमित्तम् । ] शकुन्तला—इमं असंबद्धप्पलाविणिं पिअंवदं अज्जाए गोदमीए णिवेदइस्सं [ इमामसंबद्धप्रलापिनीं प्रियंवदाभार्यायै गौतम्यै निवेदयिष्यामि । ] अनसूया—सहि ण जुत्तं अकिदसक्कारं अदिहिविसेसं विसज्जिअ सच्छन्ददो गमणं । [ सखि, न युक्तमकृतसत्कारमतिथिविशेषं विसृज्य स्वच्छन्दतो गमनम् । ]

कृतवरसंकल्पे च प्रियम्वदावचनेनावगते सति, सन्देहस्य निर्णयः सन्देहनिर्णयः यद्वा सन्दिह्यते इति सन्देहः = सन्देहविषयः तस्य तस्मिन् वा निर्णयः किमियं मद्योग्या न वेति संशयस्य निश्चयो जातः = अभवत् । साम्प्रतं सर्वात्मना सन्देहो निवृत्तः । अतः त्वं अभिलाषेण स्पृहया वर्तते इति सामिलाषं भव = यथेष्टमेनामभिलष । यत् = पुरोदृश्यमानं शकुन्तलावस्तुरूपम् = अग्नि = स्पर्शयोग्यमङ्गाररूपं हुताशनम् आशङ्कसे = सन्देहं कुरुषे तदिदं = वस्तु स्पर्शक्षमं रत्नं = स्पर्शयोग्यो मणिविशेषः नेयं ब्राह्मणकन्यका, किन्तु क्षत्रादप्सरसः सम्भवा मदुपसंग्रहणार्हंतृद ! त्वं यां मुनिकन्यकामगम्यामिति त्वमाशङ्किष्ठा सेयमिदानीं गम्या राजकन्यका निश्चितेति भावः ।

अत्र काव्यलिङ्गालङ्कारो जातिश्चार्या ॥ २७ ॥

शकुन्तला--( सरोषम् = रोषेण = कोपेन सह वर्तते सरोषम् कृतककोपमिव अभिनोय ) दुष्यन्तालापजन्यया लज्जया तत्सन्निधौ स्थातुमशक्यतया प्रियम्वदां प्रति शकुन्तलाया रोषः । अनसूये ! = अहं गमिष्यामि = अन्यत्र व्रजामि ।

अनसूया—शकुन्तलाया गमने हेतुं जानन्त्यपि तां निरोद्धुमनसूया पृच्छति--किं निमित्तम् = को हेतुः यत्त्वं गमिष्यसि ।

शकुन्तला--इमां = एनां, असम्बद्धम् = असङ्गतं प्रलपितुं शीलमस्या इति असम्बद्धप्रलापिनीं तामसम्बद्धप्रलापिनीम् = अश्राव्यभाषणशीलां गौतम्यै = संरक्षणनियुक्तायै आत्मनो मातृस्थानीयायै कण्वभगिन्यै निवेदयिष्यामि = विज्ञापयिष्यामि ।

अनसूया--प्रस्थानाध्यवसायिनीं तां धर्मलोपोपन्यासव्याजेन उपहासगर्भं पुनरनसूया निषेधति--सखि ! आलि ! अकृतसत्कारम्--न कृतः = न विहितः सत्कारः = समादरो यस्य स तमकृतसत्कारम् = अकृतयथोचितसत्क्रियं, अकृतपूजनम्, अतिथिविशेषम् ईदृशं

मन में यहीं से आशा का बीज उत्पन्न हो जाता है, क्योंकि शकुन्तला क्षत्रिय के योग्य ग्रहणीय एवं स्पृहणीय है। महर्षि कण्व किसी योग्य वर को देने के इच्छुक हैं। राजा दुष्यन्त योग्य एवं सुन्दर युवक होने के नाते सत्पात्र भी है। अतः उनके लिए अब शकुन्तला दुर्लभ न रह गयी है।

शकुन्तला—( कुछ कुपित-सी होकर ) मैं अन्यत्र जाती हूँ ।

अनसूया—किसलिए जावोगी ?

शकुन्तला—असम्बद्ध प्रलापिनी = व्यर्थ की बकवाद करने वाली इस प्रियम्वदा की शिकायत आर्या गौतमी से जाकर करूँगी ।

अनसूया—सखि ! हम आश्रमवासियों को यह कदापि उचित नहीं है कि ऐसे विशिष्ट अतिथि को आदर सत्कार किये बिना ही उसे छोड़कर यों ही अपने मन से चली जांय ।