अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

६४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

प्रियंवदा--(शकुन्तलां निरुध्य) हला ण दे जुत्तं गन्तुं । [ हला न ते युक्तं गन्तुम् । ]
शकुन्तला--( सभ्रूमङ्गम् ) किंणिमित्तं । [ किंनिमित्तम् । ]
प्रियंवदा--रुक्खसेअणे दुवे धारेसि मे । एहि जाव । अत्ताणं मोआविअ तदो गमिस्ससि । [ वृक्षसेचने द्वे धारयसि मे । एहि तावत् । आत्मानं मोचयित्वा ततो गमिष्यसि । ] (बलादेनां निवर्तयति ) ।
राजा--भद्रे वृक्षसेचनादेव परिश्रान्तामत्रभवतीं लक्षये । तथा ह्यस्याः--

---

अयं भावः अहो ! चेष्टानुरूपा कामुकमनोवृत्तिर्भवति यतोऽहनुयान्तीमिमां शकुन्तलां सहसा अनुयातुमभिलषन् । केवलेनात्मधैर्येणावरुद्धो जातः इति भावः । विरोधाभास-काव्यलिङ्ग-वृत्त्यनुप्रासा अलङ्कारा अत्रार्याछन्दश्च ॥ २८ ॥

प्रियंवदा--(शकुन्तलां निरूप्य ) गमनोद्यतां ताम् आदेशान्तरेण निरुणद्धि— हला = हे सखि ! ते = तव कृते गन्तुं = गमनं न युक्तं नोचितम् ।

शकुन्तला--( सभ्रूमङ्गम्-भ्रुवोः मङ्गः भ्रमङ्गः तेन यथा स्यात्तथा इति सभ्रूमङ्गम् = भ्रुकुटीं बध्वा ) कथयति-किं निमित्तम् = किं निमित्तं = हेतुर्यत्र तत् किंनिमित्तम् = कोऽत्र हेतुरिति भावः ।

प्रियंवदा—मे = मम द्वे वृक्षसेचने-वृक्षाः सीच्यन्ते आभ्यामिति वृक्षसेचने-वारद्वयं वृक्षसेचनम् धारयसि = ऋणत्वेन धत्से यद्वा वृक्षाणां = द्रुमाणां सेचने = उक्षणे द्वे धारयसि = तव कृतेऽहं द्विःसेचनं कृतवती अस्मि । अतस्तद्रूपम् ऋणं वहसि । त्वया सेचनीयं वृक्षद्वयं मया सिक्तम्, तत्त्वम् ऋणत्वेन मह्यं धारयसीत्यर्थः, एहि = आगच्छ तावत् आत्मानं स्वं मोचयित्वा = ऋणमुक्तं कारयित्वा ( मम कृते द्विः सेचनं कृतम् ) ततः = तदनन्तरं गमिष्यसि = यास्यसि ( बलात् = बलात्कारेण = हठात् एनां= शकुन्तलां निवर्तयति = निवृत्तां करोति, पुनः प्रतिनिवर्तने अनिच्छामभिनयन्तीं प्रतिनिवर्तयतीति भावः )

राजा—अथ ऋणमोचनप्रसङ्गेन विक्लवां शकुन्तलाम् ऋणान्मोचयितुं कारुणिकत्वं व्यपदिशन् राजा प्रियम्वदामाह— भद्रे ! कल्याणि ! मदभिप्रायविरोधिनी मा भूः, वृक्षसेचनात् पूर्वमनुष्ठितात् बालतरुभ्यः उदकदानव्यापारात् परिश्रान्तां = खिन्नां, अत्रभवतीं = आदरणीयां शकुन्तलां लक्षये = लक्षणैः तर्कयामि पश्यामि । तथा हि पश्यतु, एतस्याः शकुन्तलायाः ।

---

की औरस पुत्री न होती हुई भी उनके द्वारा पालित-पोषित होने के कारण एक तरह से यह उनकी कन्या ही है। इसके प्रति कोई अनुचित व्यवहार करना खतरे से खाली नहीं है, क्योंकि ऋषियों को अपनी इच्छा के प्रतिकूल कार्य होने पर सहसा शाप देकर अनिष्ट करने में देर नहीं लगती ॥२८॥

प्रियम्वदा—( शकुन्तला को रोकते हुए ) अरि सखि ! तुम्हारा जाना उचित नहीं है। अतः तुम्हें जाने नहीं दूँगी ।

शकुन्तला—( भौहें टेढ़ी कर ) किसलिए ।

प्रियम्वदा—तेरे ऊपर मेरा दो वृक्षों को सींचने का ऋण बाकी है। आओ पहले उनसे अपने को छुड़ा लें, तब जाना । ( बलपूर्वक रोकती है )

राजा—हे भद्रे ! वृक्षों के सींचने से आपकी सखी ( शकुन्तला ) बिल्कुल थक गई- सीमापूम पड़ती है, क्योंकि---