अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

द्वितीयोऽङ्कः

( ततः प्रविशति विदूषकः )

विदूषकः—( निःश्वस्य ) भो हदो ह्मि एदस्स मिअआसीलस्स रण्णो वअस्स-भावेण णिव्विण्णो । अअं मिओ अअं वराहो अअं सद्दूलो त्ति मज्झन्दिणेवि गिम्हे विरलपादवच्छाआसुं वणराइसुं आहिण्डिअ पत्तसङ्करकसाअविरसाइं उण्णकडुआईं पिज्जन्ति गिरिणईसलिलाइं । [ भो हतोऽस्मि एतस्य मृगयाशीलस्य राज्ञो वयस्यभावेन निर्विण्णः। अयं मृगः अयं वराहः अयं शार्दूल इति मध्यन्दिनेऽपि ग्रीष्मे विरलपादपच्छायासु वनराजिषु आहिण्ड्य पत्रसङ्करकषायविरसानि उष्णकटुकानि पीयन्ते गिरिनदीसलिलानि । ]

एवं प्रथमेऽङ्के दुष्यन्तशकुन्तलयोः परस्परदर्शनपूर्वकं रतेरुद्बोधम्, अन्योन्यसंल्लापादिना तस्याः परिपोषे, द्वयोस्तयोः दुष्यन्त-शकुन्तलयोः वियोगं चोपवर्ण्य द्वितीयेऽङ्के दुष्यन्तगताया रतेश्चिन्ता-विषादादिभिर्विप्रलम्भशृङ्गारं वर्णयिष्यन् कविकुलकलाधरः कवि-वरः कालिदासः तदुपयोगाय हास्यप्रियस्य वसन्तस्य विदूषकस्य प्रवेशं प्रदर्शयति—तत इति । ततः = तदनन्तरं विषण्णः = खिन्नः विदूषकः = राज्ञः सहायको हास्यकारी सुहृत् प्रविशति = रङ्गमञ्चे आविर्भवति ।

विश्वं विमृश्य दूषयतीति विदूषकः—केलिकलहप्रियो अङ्गविकृतेन वचसा वेषेण च हास्यकारी राज्ञः सहचरो विदूषकः उच्यते । तथा हि रसार्णवे—

'विकृताङ्गवचोवेषैर्हास्यकारी विदूषकः।'

विश्वनाथोऽपि साहित्यदर्पणे—

'शृङ्गारस्य सहायाः विट-चेट-विदूषकाद्याः स्युः।
भक्ता नर्मसु निपुणाः कुपितवधूमानभञ्जकाः शुद्धाः ॥
कुसुमवसन्ताद्यभिधः कर्म वपुर्वेषभाषाद्यैः ।
हास्यकरः कलहप्रियो विदूषकः स्यात् स्वकर्मज्ञः ॥'

विदूषकस्य भाषा प्राकृतमेव । अतस्तेन नाटके प्राकृतमेव प्रयुज्यते तथा चोक्तं—'विदूषकविटादीनां पाठ्यं तु प्रकृतं भवेत् ।'

विदूषकः—( निःश्वस्य = निःश्वासः = खेदजनकः चिन्तानिर्वैदयोरनुभावः तं प्रदर्श्य ) पटमण्डपे = सुखशयने शयानं वयस्यं राजानं दुष्यन्तं निशि स्वाधिकारेण सम्भाव्य भूयः प्रातःकाले मृगयासंभावनया शीघ्रं तत्समीपमुपसर्पन् विषण्णो विदूषकः मार्गमध्ये स्वकीयां दुरवस्थां स्वयं विमृशति—भो इति । भो ! = हन्त हतः = सङ्कटे पतितोऽस्मि, एतस्य =

( तदनन्तर खिन्नचित्त विदूषक का प्रवेश )

विदूषक—( ऊँची साँस लेकर ) ओह ! मृगयाशील = शिकार के व्यसनी इस राजा दुष्यन्त की मित्रता से तो मैं अत्यन्त खिन्न तथा दुःखी हो गया हूँ । देखो, यह मृग है, यह सूअर जा रहा है, यह व्याघ्र जा रहा है इस प्रकार कहते हुए इस गर्मी के ऋतु में दोपहर में पत्तों के गिर जाने से अल्प छाया वाली वन पंक्तियों में एक वन से दूसरे वन में दौड़ना पड़ता है । पत्तों के गिरने से सड़े हुए स्वादहीन वन के झरनों एवं पहाड़ी नदियों का गर्म एवं कडुवा पानी पीना पड़ता है ।