भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 157, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 157

प्रथमोऽङ्कः । ७५

अयमाशयः—शरीरं ध्वजदण्ड इव मन्दं मन्दं पुरो याति, चित्तं तु अस्थिरं सत् ध्वजवस्त्रमिव पश्चाद् व्रजति । मनोयोगेन शकुन्तलानुगाम्यहं केवलं कर्तव्यबुद्ध्यैव तां परिहाय्य देहमात्रेणान्यत्र गच्छामि । अत्रातिशयोक्ति-वृत्त्यनुप्रास-उपमा-उत्प्रेक्षालङ्काराः छन्दश्चार्यास्ति ॥ ३३ ॥

( सर्वे = सकला जनाः निष्क्रान्ताः = रङ्गमञ्चाद् बहिर्गताः ) इति = समाप्तः प्रथमः = आद्यः अङ्कः = नाट्यविभागः ।

तदुक्तं दशरूपके—

'एकाहाचरितैकार्थमित्यमासन्ननायकम् ।
पात्रैस्त्रिचतुरैरङ्कं तेषामन्तेऽस्य निर्गमम् ॥'

साहित्यदर्पणे च—'अन्तर्निष्क्रान्तनिखिल-पात्रोऽङ्क इति कीर्तितः ।'

इत्यादिप्रतिपादनात् अङ्कान्ते सर्वपात्रविनिर्गमः उपनिबध्यते । तपोवनावरोधस्य साक्षाददर्शनीयतयाऽङ्कान्ते उपनिबद्धः इत्यत्राङ्कसमाप्तिः ।

तथा चोक्तं धनिकेन दशरूपके—

'दूराध्वानं वधं युद्धं राज्यदेशादिविप्लवम् ।
संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चानुलेपनम् ॥
शस्त्रस्य ग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न निदर्शयेत् ।'

अङ्गलक्षणं च—

'यदा तु सरसं वस्तु मूलान्देव प्रवर्तते ।
आदावेव तदाङ्कः स्यादामुखाक्षेपसंश्रयः ॥'

अपि च—

'प्रत्यक्षं नेत्रचरितो बिन्दुव्यासिसुरस्कृतः ।
अङ्को नानाप्रकारार्थ-संविधानरसाश्रयः ॥'

इति कविकुलकलाधरेण कालिदासेन प्रणीतस्याभिज्ञानशाकुन्तलनाटकस्य
प्रथमेऽङ्के पण्डित-श्रीकृष्णमणित्रिपाठिना संस्कृते कृता
विमलाख्या व्याख्या समाप्ता ।


पतला कपड़ा पीछे की ओर फहराता है । अर्थात् वायु के विपरीत दिशा में ले जाये जाते हुए झण्डे के वस्त्र के समान देह आगे जाती है तथा मन पीछे दौड़ता है ॥ ३३ ॥

विशेष—इधर शकुन्तला प्रेम-पाश से बँध कर काँटा चूभने तथा काँटों में वस्त्र फँसने का बहाना बनाकर बार-बार राजा दुष्यन्त को देखना चाहती है, उधर शकुन्तला में आसक्त राजा की इच्छा राजधानी की तरफ जाने को नहीं हो रही है । सैनिकों द्वारा क्षुब्ध तपोवन का वातावरण शान्त करने के लिए राजा सैनिकों को दूर नहीं समीप में ही ठहराने को सोच रहा है जिससे बार-बार शकुन्तला से भेंट हो सके । मन की गति बड़ी तीव्र होती है । अतः उसे चीनांशुक के समान दौड़ते हुए दिखाया गया । यहाँ कालिदास की उपमा कला बड़ी सुन्दरता से सजाई गयी है । मन को चीनांशुक की उपमा देकर मन की चंचलता दिखाई गई है । शरीर को ध्वज दण्ड की उपमासे काष्ठ के समान हृदय शून्यता व्यक्त की गई है ।

( सभी चले जाते हैं )
प्रथम अङ्क समाप्त ।

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित) · पृष्ठ 157, कुल 540 में से · BharatKosha