अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

७८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

तेण हि किल अह्मसुं अवहीणेसुं तत्थभवदा मिअआणुसारिणा अस्समपदं पविट्ठेण मम अधण्णदाए सउन्तला णाम कावि तवस्सिकेणआ दिट्ठा, तं पेक्खिअ सम्पदं णअरगमणस्स कथम्पि ण करेदि । [ तेन हि किल अस्मासु अवहीनेषु तत्रभवता मृगानुसारिणा आश्रमपदं प्रविष्टेन मम अधन्यतया शकुन्तला नाम कापि तपस्विकन्यका दृष्टा, तां प्रेक्ष्य साम्प्रतं नगरगमनस्य कथामपि न करोति । ]

एव ज्जेव चिन्तअस्स मे पहादा अच्छिसुं रअणी । का गदी । जाव णं किद-आआरपरिग्गहं पिअवअस्सं पेक्खामि । [ एवमेव चिन्तयतः मे प्रभाता अक्ष्णोः रजनी । का गतिः यावदेनं कृताचारपरिग्रहं प्रियवयस्यं प्रेक्षे । ]

( परिक्रम्यावलोक्य च ) एसो बाणासणहत्थो हिअयनिहिदपिअअणो वणपुप्फमालाहारी इदो ज्जेव आअच्छदि पिअवअस्सो । [ एष बाणासनहस्तः हृदयनिहितप्रियजनः वनपुष्पमालाधारी इत एव आगच्छति प्रियवयस्यः । ]

---

तेन = एतेन दुष्यन्तेन हि = किल श्रूयते अस्मासु = मयि सैन्ये च अवहीनेषु = आखेटके पश्चादेव विश्लिष्टेषु मन्दगतित्वात् पश्चात् स्थितेषु तत्र भवता = आदरणीयेन मृगानुसारिणा = मृगमनुधावनेन हरिणानुगामिना आश्रमपदं = तपोवनभूमिं प्रविष्टेन समागतेन मम = मे अधन्यतया = दौर्भाग्येन शकुन्तलानाम कापि = काचन तपस्विकन्यका = मुनिकुमारिका दृष्टा = अवलोकिता तां = शकुन्तलां प्रेक्ष्य = वीक्ष्य दृष्ट्वा साम्प्रतं = इदानीं, नगरगमनस्य = पुरप्रयाणस्य ग्रामगमनाय कथां = वार्तां चर्चामपि न करोति = न हि विद्यते । नगरगमनस्य विचारमपि न करोतीत्यर्थः ।

एवम् = इत्थमेव चिन्तयतः = विचारयतः मे = मम अक्ष्णोः नेत्रयोरेव असुप्तस्यैव मे रजनी = रात्रिः प्रभाता = व्युष्टा गतेति यावत् । का गतिः = मम दुःखोन्मूलने क उपाय इत्यर्थः । अथ गत्यभावात्तदानीमवश्यानुष्ठेयं विमृशन्नाह यावदिति—यावत् = अद्य, कृतः = विहितः आचारस्य = स्नानसन्ध्योपासनादेः परिग्रहः = प्रतिकर्मप्रसाधनं येन स तं कृताचारपरिग्रहम् = कृताह्निकं प्रियं = इष्टं वयस्यं = सखायं राजानं दुष्यन्तं प्रेक्ष्ये = अवलोकयिष्यामि।

( परिक्रम्यावलोक्य च = मण्डलाकारं चलित्वा दृष्ट्वा च ) एषः = पुरोवर्ती बाणासनं = धनुः हस्ते यस्य स बाणासनहस्तः = धृतकार्मुकः हृदये = मनसि निहितः = स्थापितः प्रियजनः = प्रियाशकुन्तलारूपो येन स हृदयनिहितप्रियजनः, वनस्य = उपवनस्य विपिनस्य वा पुष्पाणां = कुसुमानां मालां = स्रजं धर्तुं शीलमस्येति वनपुष्पमालाधारी वयस्यः = सखा दुष्यन्त इत एव = इहैवागच्छति = अभिवर्तते ।

---

वह यह है कि हमसे बिछुड़ जाने के कारण मृग का अनुसरण करते हुए राजा दुष्यन्त ने हमारे दुर्भाग्य से शकुन्तला नाम की किस। मुनि-कन्या को देख लिया है। और उसको देखकर यह अपनी राजधानी को जाने की चर्चा नहीं करता हैं। इस प्रकार चिन्ता करते मुझे रात में नींद भी नहीं आई, जागते जागते ही सबेरा हो गया। या उसी शकुन्तला के ध्यान में इस राजा को रात में भी नींद नहीं आती है। क्या उपाय है ? अच्छा, अब नित्यकृत्य से छुट्टी पाकर निश्चिन्त हुए प्रियवयस्य राजा दुष्यन्त को देखना चाहिए।

( कुछ चलकर सामने देखकर ) सामने यह धनुष बाण हाथ में लिए हुए, हृदय में अपने प्रियजन शकुन्तला का ध्यान लगाये हुए और वन के पुष्पों की माला धारण किये हुए मेरे मित्र राजा दुष्यन्त इधर ही आ रहे हैं।