अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

८२	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

विदूषकः—(तथास्थित एव) भो वअस्स ण मे हत्थपाआ पसरंति । वाआमेत्त- एण जीवावेइस्सं । [ भो वयस्य, न मे हस्तपादं प्रसरति वाङ्मात्रेण जापयिष्यामि । ]

राजा—( सस्मितम् ) कुतोऽयं गात्रोपघातः ।

विदूषकः—कुदो किल सअं अच्छी आउलीकरिअ अस्सुकारणं पुच्छेसि । [ कुतः किल स्वयमक्ष्याकुलीकृत्याश्रुकारणं पृच्छसि । ]

राजा—न खल्ववगच्छामि ।

---

मत्परायणं=मद्विषयकानुरागाविष्करणतत्परम् किल=इत्यलीके वार्ता सम्भाव्ययोः किल । 'हेत्वरुच्योरेलीके च ।' इति हैमः । अतो न मत्परायणमिति भावः । पूर्वं प्रस्थानकाले शकुन्तलायाः यत् स्निग्धवीक्षण-नितम्बगौरवगमनमान्द्यादिकमासीत् तत्सर्वमपि विलासिन्याः तस्या वस्तुतः स्वाभाविकमपि मया मूढेन मत्परायणत्वेन कल्पितम् । अतो मत् परायणता- कल्पनमयथार्थमेवेति भावः । आत्मनो मत्परायणताप्रतीतौ विस्मयमान आह—अहो इति । अहो = इत्यद्भुते कामी = कामुकः स्वतां = आत्मीयतां, सर्वत्र स्वाभिप्रायरूपतां पश्यति=जानाति । सर्वोऽपि कामी जनः निजकामनाविषयभूतवनिstatus...निजकामनाविषयभूतवनिताजनादिव्यापारमात्म- परायणत्वेन सम्भावयतीत्याश्चर्यकमित्यर्थः । अत्रार्थान्तरन्यास-उत्प्रेक्षा-स्वभावोक्तिकारक- दीपकालङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं च छन्दः ॥ २ ॥

विदूषकः—अथैवं विचारयतो दुष्यन्तस्य शकुन्तलासम्बन्धिसंवादसम्पादनाथं तस्य नर्मसचिवो विदूषक उपतिष्ठते—भो वयस्येति । तथास्थितदण्डमवलम्ब्य स्थित एव विदूषकः कथयति—भो वयस्य !=मित्र ! मे = मम हस्तपादं = पाणिचरणम् न प्रसरति =न हि प्रचलति = नोपतिष्ठते अतः वाङ्मात्रेण=हस्तमुद्रां विना वचसा एव जापयिष्यामि = जय इति शब्दमुच्चारयिष्यामि, विजयं तेऽभिधास्यामि, जयी क्रियते भवानित्यर्थः।

राजा—तस्य व्याजं जानन्नपि राजा सस्मितं-स्मितेन ईषद्धास्येन सह पृच्छति— कुत इति । कुतः = कस्मात् कारणात् अयं=पुरो दृश्यमानः गात्राणां=अवयवानां उपघाता विकलतेति गात्रोपघातः = अङ्गवैकल्यं कायविकलता अङ्गभङ्गः ?

विदूषकः—पीडां बहुत्वं द्योतयन्नाह—कुत इति । अक्षि=आकुलमनाकुलं, अनाकुल- माकुलं कृत्वा आकुलीकृत्य = नेत्रयोरङ्गुलिप्रवेशं कृत्वा अश्रूणां = नेत्रजलस्य कारणं हेतुं पृच्छसि । त्वयैव कृतोऽयं गात्रोपघातः कुतः तत्कारणं पृच्छसीति भावः ।

राजा—खलु = निश्चयेन अवगच्छामि = तव वक्रोक्तेः कारणं बोद्धुं न शक्नोमि ।

---

साहित्यदर्पण तथा मेदिनीकोश में भी विलास का लक्षण इस प्रकार कहा गया है—

'यानस्थानासनादीनां मुखनेत्रादि-कर्मणाम् ।
विशेषस्तु विलासः स्यादिष्टसंदर्शनादिना ॥
विलासो हावभेदे स्यात् ।' इति मेदिनी ।

विदूषक—( लाठी के सहारे खड़ा हुआ ) मित्र ! मेरा हाथ नहीं उठ रहा है । अतः वाणी के द्वारा ही आपका जय-जयकार करता हूँ ।

राजा—( मुस्कुराहट के साथ ) यह अङ्ग का जकड़ना कैसे हो गया ?

विदूषक—कैसे हो गया, यह आप कैसे पूछते हैं, आपने तो मेरी आँख स्वयं अपने हाथ से दुखाकर आँसू कैसे आ गये यह पूछते हैं ।

राजा—मैं तुम्हारी वक्रोक्ति को नहीं समझ पा रहा हूँ, साफ-साफ बताओ कि क्या बात है ?