भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 165, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 165

द्वितीयोऽङ्कः

विदूषकः—भो वअस्स जं वेदसो खुज्जलीलं विडंबेदि त किं अत्तणो पहावेण णं णईवेअस्स ? [ भो वयस्य, यद्वेतसः कुब्जलीलां विडम्बयति तत्किमात्मनः प्रभावेण ननु नदीवेगस्य ? ]

राजा—नदीवेगस्तत्र कारणम् ।

विदूषकः—मम वि भवं [ ममापि भवान् । ]

राजा—कथमिव ?

विदूषकः—एव्वं राउकज्जाणि उज्जिअ तारिसे आउलप्पदेसे वणचरवुत्तिणा तुए होदव्वं । जं सच्चं पच्चमहं सावदसमुच्छारणोहिसंखोहिअसंधाणं मम गत्ताणं अणीसो म्हि संवृत्तो । ता पसादइस्सं विसज्जिदुं मं एक्काहं एव्व दाव विस्समिदुं । [ एवं राजकार्याण्युज्झित्वा तादृश आकुलप्रदेशे वनचरवृत्तिना त्वया भवितव्यम् ।


विदूषकः—पुनः पृच्छति—भो वयस्य ! =अरे मित्र ! यत् वेतसः=वानीरः कुब्जः= वक्रः तस्य लीलां = क्रियां विडम्बयति = अनुकरोति नम्रीभवति तत् किम् आत्मनः = स्वस्य प्रभावेण = बलेन उत = ननु अथवा नदीवेगस्य = तटिनीवेगस्य मतेः प्रभावेण ?

राजा—नद्या वेगः नदीवेगः = तटिनीगतिः तत्र = तस्मिन् पूर्वोक्ते कुब्जलीलाडम्बने कारणं = हेतुः ।

विदूषकः—मम = मे अपि भवान् = त्वमेव ।

राजा—कथं = केन प्रकारेण इव = वाक्यालंकारे ।

विदूषकः—विदूषको हेतुं दर्शयन्नाह—एवमिति । एवं = इत्थमेव राजकार्याणि = नृपकर्मणि, भूपतिकृत्यानि अनुपेक्षणीयानि प्रजारक्षणादीनि उज्झित्वा-त्यक्त्वा, मृगयाति-सेवनेन स्वप्नेऽपि राजकार्याण्यस्मरता तादृशे = वर्णयितुमशक्ये आकुलः = पशुवृक्षादिभिः घनः प्रदेशः = स्थानमिति आकुलप्रदेशः तस्मिन् आकुलप्रदेशे = सघनवनक्रूरश्वापद-सञ्चारदुर्गमे वने = अरण्ये चरति = अटति इति वनेचरः तस्य वृत्तिः = व्यापार इव वृत्तिः = व्यापारो यस्य स तेन वनचरवृत्तिना = राजोचितदेहसंस्कारवर्जं वनाद्वन-माहिण्डता त्वया भवता भवितव्यं = वनचरवदितस्ततोऽरण्ये धावनं कथञ्चिद्भवति । किं मन्त्रणया परिभ्राम्यतु भवान् वनमर्निशं किमत्रास्माकं कथनेन, किन्तु अहं ब्राह्मणः, न हि खलु ब्राह्मणस्य मृगया भवति सहजस्नेहभाजनम् । यत् सत्यं = तथ्यमेव प्रत्यहं =


विदूषक—अच्छा, बताइए बेंत जो टेढ़ा होकर कुबड़े की तरह हो जाता है वह अपने से ही हो जाता है या नदी के वेग के कारण ?

राजा—नदी का वेग ही बेंत के टेढ़ापन का कारण है।

विशेष—नदी के तट पर जमे हुए बेंत के पौधे नदी में लटके रहने के कारण झुक जाते हैं और टेढ़े हो जाते हैं, नदी का पानी उसके ऊपर से बहता रहता है। बेंत पानी के दबाव से झुक-कर कुब्ज की तरह टेढ़ा हो जाता है।

विदूषक—इसी प्रकार मेरे अङ्ग-वैकल्य के होने में भी आप ही कारण हैं।

राजा—यह कैसे ?

विदूषक—आपका तो यह कार्य कदाचित् ठीक भी हो सकता है, जो आप राज कार्य को छोड़ कर शिकार के निमित्त जंगली कोल-भीलों की तरह वनों में मारे-मारे फिरते हैं। क्या कहा जाय, इसमें नहीं करने से तो आप मानेंगे ही नहीं। अतः शिकार के लिए आपका मना करना भी व्यर्थ