अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
द्वितीयोऽङ्कः
विदूषकः—भो वअस्स जं वेदसो खुज्जलीलं विडंबेदि त किं अत्तणो पहावेण णं णईवेअस्स ? [ भो वयस्य, यद्वेतसः कुब्जलीलां विडम्बयति तत्किमात्मनः प्रभावेण ननु नदीवेगस्य ? ]
राजा—नदीवेगस्तत्र कारणम् ।
विदूषकः—मम वि भवं [ ममापि भवान् । ]
राजा—कथमिव ?
विदूषकः—एव्वं राउकज्जाणि उज्जिअ तारिसे आउलप्पदेसे वणचरवुत्तिणा तुए होदव्वं । जं सच्चं पच्चमहं सावदसमुच्छारणोहिसंखोहिअसंधाणं मम गत्ताणं अणीसो म्हि संवृत्तो । ता पसादइस्सं विसज्जिदुं मं एक्काहं एव्व दाव विस्समिदुं । [ एवं राजकार्याण्युज्झित्वा तादृश आकुलप्रदेशे वनचरवृत्तिना त्वया भवितव्यम् ।
विदूषकः—पुनः पृच्छति—भो वयस्य ! =अरे मित्र ! यत् वेतसः=वानीरः कुब्जः= वक्रः तस्य लीलां = क्रियां विडम्बयति = अनुकरोति नम्रीभवति तत् किम् आत्मनः = स्वस्य प्रभावेण = बलेन उत = ननु अथवा नदीवेगस्य = तटिनीवेगस्य मतेः प्रभावेण ?
राजा—नद्या वेगः नदीवेगः = तटिनीगतिः तत्र = तस्मिन् पूर्वोक्ते कुब्जलीलाडम्बने कारणं = हेतुः ।
विदूषकः—मम = मे अपि भवान् = त्वमेव ।
राजा—कथं = केन प्रकारेण इव = वाक्यालंकारे ।
विदूषकः—विदूषको हेतुं दर्शयन्नाह—एवमिति । एवं = इत्थमेव राजकार्याणि = नृपकर्मणि, भूपतिकृत्यानि अनुपेक्षणीयानि प्रजारक्षणादीनि उज्झित्वा-त्यक्त्वा, मृगयाति-सेवनेन स्वप्नेऽपि राजकार्याण्यस्मरता तादृशे = वर्णयितुमशक्ये आकुलः = पशुवृक्षादिभिः घनः प्रदेशः = स्थानमिति आकुलप्रदेशः तस्मिन् आकुलप्रदेशे = सघनवनक्रूरश्वापद-सञ्चारदुर्गमे वने = अरण्ये चरति = अटति इति वनेचरः तस्य वृत्तिः = व्यापार इव वृत्तिः = व्यापारो यस्य स तेन वनचरवृत्तिना = राजोचितदेहसंस्कारवर्जं वनाद्वन-माहिण्डता त्वया भवता भवितव्यं = वनचरवदितस्ततोऽरण्ये धावनं कथञ्चिद्भवति । किं मन्त्रणया परिभ्राम्यतु भवान् वनमर्निशं किमत्रास्माकं कथनेन, किन्तु अहं ब्राह्मणः, न हि खलु ब्राह्मणस्य मृगया भवति सहजस्नेहभाजनम् । यत् सत्यं = तथ्यमेव प्रत्यहं =
विदूषक—अच्छा, बताइए बेंत जो टेढ़ा होकर कुबड़े की तरह हो जाता है वह अपने से ही हो जाता है या नदी के वेग के कारण ?
राजा—नदी का वेग ही बेंत के टेढ़ापन का कारण है।
विशेष—नदी के तट पर जमे हुए बेंत के पौधे नदी में लटके रहने के कारण झुक जाते हैं और टेढ़े हो जाते हैं, नदी का पानी उसके ऊपर से बहता रहता है। बेंत पानी के दबाव से झुक-कर कुब्ज की तरह टेढ़ा हो जाता है।
विदूषक—इसी प्रकार मेरे अङ्ग-वैकल्य के होने में भी आप ही कारण हैं।
राजा—यह कैसे ?
विदूषक—आपका तो यह कार्य कदाचित् ठीक भी हो सकता है, जो आप राज कार्य को छोड़ कर शिकार के निमित्त जंगली कोल-भीलों की तरह वनों में मारे-मारे फिरते हैं। क्या कहा जाय, इसमें नहीं करने से तो आप मानेंगे ही नहीं। अतः शिकार के लिए आपका मना करना भी व्यर्थ
८४ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
यत्सत्यं प्रत्यहं श्वापदसमुत्सारणैः संक्षोभितसन्धिबन्धानां मम गात्राणामनीशोऽस्मि संवृत्तः। तत्प्रसादयिष्यामि विसर्जितुं मामेकाहमेव तावद्विश्रमितुम् । ]
राजा—( स्वगतम् ) अयं चैवमाह—ममापि ^१काश्यपसुतामनुस्मृत्य ^२मृगया-विक्लवं चेतः। कुतः—
न नमयितुमधिज्यमस्मि शक्तो धनुरिदमाहितसायकं मृगेषु।
सहवसतिमुपेत्य यैः प्रियायाः कृत इव मुग्धविलोकितोपदेशः ॥ ३ ॥
प्रतिदिनम् श्वापदसमुत्सारणैः— श्वापदानां = व्याघ्रादिहिंस्रजन्तूनां समुत्सारणैः = अपसारणैः अनुगमनैर्वा संक्षोभितानि = सम्यक्चलितानि मृगयावसरे इतस्ततः पलायन-प्रशक्त्या व्यथितानि सन्धिबन्धनानि = अङ्गसंयोगस्थानबन्धनानि ऊरुमूलस्थानि येषां ते तेषां संक्षोभितसन्धिबन्धनां मम = मे गात्राणां = अङ्गानाम् अनीशः = अक्षमः संवृत्तः = जातः असक्तः अस्मि तत् = तस्मात् कारणात् प्रसादयिष्यामि = प्रार्थये, मां विसर्जयितुं एकाहं केवलमेकं दिनं विश्रमितुं - विश्रान्ति प्राप्तुं च मुक्तये त्वां प्रीणयिष्यामीति चाटुक्तिः।
राजा— नृपो दुष्यन्तः ( स्वगतम् = अप्रकाशम् ) अयं = एषश्व एवं = अनेन प्रकारेण आह = कथयति मम = मे अपि काश्यपसुता = काश्यपगोत्रोद्भवस्य महर्षेः कण्वस्य सुतां = पोष्यपुत्रीं शकुन्तलां अनुस्मृत्य = स्मृत्वा मृगयाविक्लवं = आखेटकविह्वलं मृगयाविषये शिथिलादरम् चेतः = मनः चेतसो मृगयाविषये शिथिलादरत्वमेव प्रपञ्चयति—कुत इति। कुतः = यतः ।
अन्वयः— अधिज्यम् आहितसायकं इदं धनुः मृगेषु नमयितुं न शक्तोऽस्मि यैः प्रियायाः सहवसतिम् उपेत्य मुग्धविलोकितोपदेशः कृत इव अस्मि ।
विदूषकोक्तिं निशम्य राजा दुष्यन्तो विचारयति—न नमयितुमिति । ज्यामधिगत-मधिज्यं = आरोपितमौर्वीकम्, आहितसायकं— आहतः सायको यस्मिन् तत् आहितसायकं = संयोजितबाणं, इदं धनुः = कोदण्डमेतत् मृगेषु = हरिणेषु नमयितुं = व्यापारयितुं न शक्तोऽस्मि = न समर्थोऽस्मि । यैः = मृगैः प्रियायाः = दयितायाः कण्वसुतायाः शकुन्तलायाः सहवसति = वने एकत्र वासं, सहवासम् सङ्गतिं वा उपेत्य = प्राप्य समधि-
ही है। परन्तु मैं तो ब्राह्मण हूँ, मेरे तो प्रतिदिन जँगली जानवरों के पीछे-पीछे दौड़ने से हाथ-पैर ढीले हो जाते हैं, अतः मेरे ऊपर दया कीजिए, कम से कम एक दिन तो शिकार बन्द कर विश्राम कर लीजिए और मुझे भी एक दिन विश्राम कर लेने दीजिए।
राजा—( मन ही मन ) यह विदूषक भी मृगया बन्द करने को कह रहा है, और मेरा मन भी मुनि-कन्या शकुन्तला को याद करते रहने के कारण शिकार के प्रति उदासीन हो रहा है, क्योंकि—
अपने इस बाण सन्धान किये हुए धनुष को मैं उन मृगों के ऊपर तानकर उन पर बाण को नहीं छोड़ सकूँगा, जिन मृगों ने मेरी प्रिया के साथ ही साथ वन में रह कर उसकी-सी नेत्र कान्ति पाई है ॥ ३ ॥
**विशेष—**शकुन्तला के समान ही इन मृगों की बड़ी-बड़ी आंखें हैं। इसलिए प्रियानुकूलकारिणी इन मृगों पर बाण छोड़ना उचित नहीं। शकुन्तला की संगति से ही इन मृगों की आँखें इस प्रकार
पाठा०—१. कण्वसुतामनुस्मृत्य । २. 'मृगयां प्रति निरुत्सुकं चेतः, तथा हि—'
३. लोचनकान्तिसंविभागः ।
द्वितीयोऽङ्कः
विदूषकः— (राज्ञो मुखं विलोक्य) अत्तभवं किं वि हिअए करिअ मंतयदि। अरण्णे मए रुदिअं आसि [अत्रभवान् किमपि हृदये कृत्वा मन्त्रयते। अरण्ये मया रुदितमासीत्।]
राजा— (सस्मितम्) किमन्यत्। अनतिक्रमणीयं मे सुहृद्वाक्यमिति स्थितोऽस्मि।
विदूषकः— चिरं जीअ। [चिरं जीव।] (इति गन्तुमिच्छति)
गत्य मुग्धानि = स्वभावसुन्दराणि निश्चलानि च तानि विलोकितानि अवलोकनानि दृष्टयः तेषां उपदेशः = शिक्षेति मुग्धविलोकितोपदेशः कृतः = वितरितः। मत्प्रियालोचनतुल्य-नयनानां हरिणाङ्गनानामुपरि कथमहं वाणप्रहार करिष्ये इति भावः। एभिः = हरिणैः मम प्रियायाः शकुन्तलायाः सकाशात् मुग्धवीक्षणं शिक्षितमिति तया साकमेषां गुरुशिष्यभावात्तस्याः शिष्यभूताः एते हरिणा मया न वध्या भवितुमर्हन्ति। मया नृशंसेन लक्ष्यी-कृता एते यस्मिन् समये मां भयतरलतारं निरीक्षिष्यन्ते, तस्मिन् काले मम हस्ताद्धनुर्बाणा निपतिष्यन्ति। अत्र काव्यलिङ्ग-उत्प्रेक्षा-श्रुत्यनुप्रास-स्मृतिमत्-पर्यायोक्त-उपमालङ्काराः पुष्पिताग्रा वृत्तिक्ष ॥ ३ ॥
विदूषकः— (राज्ञो मुखं विलोक्य = अवलोक्य) कथयति—अनेन शकुन्तलाचिन्तना-सक्तमानसेन राज्ञा मदुक्तौ प्रतिवचनं न दत्तमिति तेन ज्ञायते यत् अत्र भवान् = महाराजः किमपि = किञ्चित् हृदये = मनसि कृत्वा = निधाय मन्त्रयते = विचारयति। अरण्ये = वने मया रुदितं = रोदनं कृतमासीत्। यद्वचनमरण्यरोदनमिव व्यर्थमासीदित्यर्थः। एष चित्तविक्षेपान्मम वचनं न शृणोतीति विदूषकस्योपालम्भः।
राजा— (सस्मितं = ईषद्धासेन सह) कथयति किमन्यत् = तवेच्छाविरुद्धं भवेत्। अनतिक्रमणीयं = अनुल्लंघनीयम् सुहृद् वाक्यं = मित्रस्य ते वचनम् मे = मम कृते इति स्थितोऽस्मि = तूष्णीं स्थितोऽस्मि मृगयाद्विमुखीभूतोऽस्मि। अतस्त्वदुक्तमेव विचारया-मीति भावः।
विदूषकः— सपरितोषं कथयति, चिरं = बहुकालं जीव-दीर्घायुर्भव। विश्रामावसर-लाभाच्चपलतासूचकमिदमाशीर्वचनं हास्याङ्गम्। (इति = एवमुक्त्वा, गन्तुं = प्रयातुं, इच्छति = वाञ्छति)।
भोलीभाली हैं और प्रतीत हो रहा है कि इन्होंने उसी से यह भोलापन सीखा है। इन शकुन्तला की प्रिय शिष्या मृगियों की आँखों का भोलापन मुझे अतिप्रिय लगता है। अतः मैं इन पर क्रूर दृष्टि नहीं रख सकता हूँ। इस प्रकार शकुन्तला की अनुस्मृति से राजा को मृगों के शिकार में विरसता प्रतीत हो रही है। देशकालानुवर्ती अनुभूत पदार्थों को निरन्तर ध्यान में लाने को अनुस्मृति कहते हैं—
‘अर्थानामभूतानां देशकालानुवर्तिनाम्।
सातत्येन परामर्शो मानसः स्यादनुस्मृतिः॥’
विदूषक - (राजा के मुँह की ओर देखकर) आप तो मन ही मन कुछ सोच रहे हैं। तो क्या? मैंने इस वन में ही रोदन किया। क्या मेरी प्रार्थना आपने अनसुनी कर दी?
राजा—(मुस्करा कर) नहि, नहि मित्र! आपकी बात अनुल्लङ्घनीय ही होती है। इसलिए मैं चुप होकर तुम्हारी बात सोच रहा हूँ।
विदूषक— आप दीर्घायु हों (यह कह कर उठना चाहता है)
| ८६ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
राजा—वयस्य, तिष्ठ सावशेषं मे वचः।
विदूषकः—आणवेदु भवं [ आज्ञापयतु भवान् ] ।
राजा—विश्रान्तेन भवता ममाप्यनायासे कर्मणि सहायेन भवितव्यम्।
विदूषकः—किं मोदअखंडिआए ? तेण हि अअं सुगहीदो खणो [ किं मोदक-खण्डिकायाम् तेन ह्ययं सुगृहीतः क्षणः ]।
राजा—यत्र वक्ष्यामि। कः कोऽत्र भोः।
( प्रविश्य )
दौवारिकः—( प्रणम्य ) आणवेदु भट्टा [ आज्ञापयतु भर्ता ]।
राजा—वयस्य ! = मित्र ! तिष्ठ = उपविश, सावशेषं = अवशिष्टम्, असमाप्तं मे = मम वचः = वचनम्।
विदूषकः—आज्ञापयतु = आदिशतु, भवान् = त्वम्।
राजा—विश्रान्तेन भवता = क्लान्तिरहितेन, अपनीतमृगया परिश्रमेण त्वया अनायासे = अभ्यासरहिते परिश्रमशून्ये मृगयातिरिक्ते मम = मदीये कर्मणि = कार्ये सहायेन = सहयोगिना भवितव्यम्।
विदूषकः—पुनरपि हास्यव्यञ्जकं जगाद—किं खण्डनं खण्डिकामक्षणार्थं ग्रास-परिणामं = मोदकानां शकलीकरणमित्यर्थः। मोदकस्य = मिष्टान्नस्य खण्डिकायां = मोदक-भक्षणमहोत्सवे तेन तर्हि हि = निश्चयेन सुगृहीतः = सम्यग् अङ्गीकृतः = क्षणः = अवसरः। मोदकमक्षणं चेदनुजानासि तर्हि स्वीकृतमिदं निमन्त्रणमित्यर्थः। सावधानोऽस्मि कथयेति भावः।
राजा—यत्र = यस्मिन् विषये वक्ष्यामि = कथयिष्यामि। शकुन्तलावृत्तान्तं विवक्षुः सोत्कण्ठो राजा दुष्यन्तः तस्य देशस्य विविक्ततां सम्पादयितुमुपक्रमते—भो ! कः, कोऽत्र = अस्मिन् स्थाने वर्तते स आगच्छतु इति शेषः। भोः इति सामान्येन परिजनं प्रति सम्बोधनं वर्तते।
दौवारिकः—द्वारे नियुक्तो दौवारिकः = द्वारपालः। ( प्रविश्य प्रणम्य च ) भर्ता = स्वामी, आज्ञापयतु = आदिशतु।
राजा—मित्र ! ठहरो-ठहरो, मेरी बात तो पूरी ही नहीं हुई, सुन लो।
विदूषक—अच्छा, तो आज्ञा दीजिए।
राजा—अच्छा, आप इस प्रकार विश्रान्ति प्राप्त कर बिना परिश्रम के ही हो सकने वाले मेरे एक कार्य में सहायक होवें।
विदूषक—क्या, लड्डू खाने में ? तब तो मैं तैयार हूँ। (विदूषक को लड्डू खाना अत्यन्त प्रिय है)।
राजा—जिस (उस) अनायास कार्य में मैं कहूँगा। अरे, कौन है पहरे पर।
विशेष—यहाँ कः कः वीप्सा में द्वित्व है। अकेले भो का प्रयोग अज्ञात के लिए होता है।
( प्रवेश कर )
द्वारपाल—( प्रणाम कर ) महाराज, मैं उपस्थित हूँ, क्या आज्ञा है ?
विशेष—संस्कृत नाटकों में दौवारिक अधम पात्र माना जाता है और यह प्राकृत में ही बोलता है और तथा को भर्ता कहता है। ‘नोचेषु प्रकृतं भवेत्’ ‘भट्टेति चाधमैः प्रयोrounds/ojym’
द्वितीयोऽङ्कः ८७
राजा—रैवतक, सेनापतिस्तावदाहूयताम् ।
दौवारिकः—तह [ तथा ] । ( इति निष्क्रम्य सेनापतिना सह पुनः प्रविश्य ) एसो अण्णावअणुकण्ठो भट्टा इदो दिण्णदिट्ठी एव्व चिट्ठदि उवसप्पदु अज्जो [ एष आज्ञावचनोत्कण्ठो भर्त्ता यतो दत्तदृष्टिरेव तिष्ठति । उपसर्पत्वार्यः ] ।
सेनापतिः—( राजानमवलोक्य ) दृष्टदोषापि स्वामिनि मृगया केवलं गुण एव संवृत्ता तथा हि देवः—
अनवरतधनुर्ज्यास्फालनक्रूरपूर्वं¹
रविकिरणसँहिष्णु स्वेदलेशैरभिन्नम् ।
राजा—रैवतक !=दौवारिक ! सेनापतिः=सेनानीः तावत् आहूयताम्=आकार्यताम् ।
दौवारिकः—तथा = यथा आज्ञापयति देवः ( इति = एवं कथयित्वा निष्क्रम्य = रङ्गमञ्चाद् बहिर्भूत्वा सेनापतिना सह = सेनानिना सह = साकं पुनः = भूयः प्रविश्य = रङ्गमञ्चे प्रकटितः ) एषः = अयं पुरोवर्ती आज्ञाया आदेशस्य वचने = कथने उत्कण्ठा = उत्सुकता त्वरा यस्य स आज्ञावचनोत्कण्ठितः आदेशदानसमुत्सुकः भर्ता = स्वामी इतः = आवां प्रति दत्ता = प्रदत्ता दृष्टिः = नेत्रव्यापारः येन स इति दत्तदृष्टिः एव तिष्ठति = उपविष्टोऽस्ति, आर्यः = श्रीमान् उपसर्पतु = समीपमुपगच्छतु ।
सेनापतिः—( राजानमवलोक्य=दुष्यन्तं दृष्ट्वा ) दुष्यन्तविषये मृगयाया गुणत्वं समर्थयति-दृष्टाः=अनुभूता संभाविता वा दोषाः=अवगुणाः यत्र यथा वा सा यद्वा दृष्टा शास्त्रेषु निर्दिष्टा दोषाः हिंसाजन्यपापादयो यस्यां सा दृष्टदोषा = भूरिदोषजननी मृगया = आखेटकार अपि यद्यपि = तथापि स्वामिनि = देवे गुणः = अलङ्कृतिः एव संवृत्ता = भूता । तथा हि = उदाह्रियते-देवः = स्वामी इतीदं पदं बिभर्त्तीत्यनेनेन सम्बद्धयते ।
अन्वयः—गिरिचरो नाग इव देवः अनवरतधनुर्ज्यास्फालनक्रूरपूर्वं रविकिरणसहिष्णु-स्वेदलवैः अभिन्नम् अपचितम् अपि व्यायतत्वात् अलक्ष्यं प्राणसारं गात्रं बिभर्ति ।
राजा—रैवतक ! जरा सेनापति को बुलाना ।
विशेष—सेनापतिः—सुशील, सबल, आलस्यहीन, मृदुभाषी, शत्रु के दोषों से परिचित, कुलीन, समय का अभिज्ञ, अस्त्र-शस्त्र आदि का रहस्यज्ञ समाज में सरल, उचित स्थानों से परिचित, काल का जानकार और गुणवान् होना चाहिए—सेनापति का लक्षण इस प्रकार है—
‘शीलवान् सत्त्वसम्पन्नः त्यक्तालस्यः प्रियम्वदः :
पररन्ध्रान्तराभिज्ञो यात्राकालविशेषवित् ॥
अस्त्रशस्त्रातितत्त्वज्ञो लोके चावक्रतां गतः ।
देशवित् कालविच्चैव भवेत्सेनापतिर्गुणैः ॥’
द्वारपाल—जो आज्ञा महाराज की, अभी बुला लाता हूँ (बाहर जाकर सेनापति को साथ में लेकर भीतर आकर सेनापति से ) आर्य ! भीतर पधारिए महाराज आपकी प्रतीक्षा में आपको कुछ आज्ञा देने के लिए हम लोगों की ओर दृष्टि डाले ही हैं ।
सेनापति—( राजा को देखकर मन ही मन ) यद्यपि शिकार खेलने में बहुत दोष हैं, क्योंकि शिकार खेलना भी एक व्यसन ही है, हमारे इन प्रभु=महाराज के लिए तो यह व्यसन भी गुणदायक ही हो रहा है, क्योंकि—
पाठा०—१. क्रूरकर्मा । २. सहिष्णुः······रभिन्नः ।
८८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
अपचितमपि गात्रं व्यायतत्त्वादलक्ष्यं
गिरिचर इव नागः प्राणसारं बिभर्त्ति ॥ ४ ॥
( उपेत्य ) जयतु स्वामी, गृहीतश्वापदमरण्यम् । किमन्यत्रावस्थीयते ?
राजा—मन्दोत्साहः कृतोऽस्मि मृगयापवादिना माढव्येन ।
तथाविधं राजानं दुष्यन्तं दृष्ट्वा सेनापतिः स्वामिनि मृगयाया गुणत्वं समर्थयन् स्वात्मनि चिन्तयति—अनवरतेति । गिरौ = पर्वते चरति = विहरति इति गिरिचरः = विहारी नाग इव = गज इव देवः = स्वामी अनवरतं = सततं धनुषः = कार्मुकस्य ज्यायाः = मौर्व्याः आस्फालनेन = संघर्षणेन क्रूरः = कठोरः पूर्वः = पूर्वभागः यस्य तत्-अनवरतधनुर्ज्यास्फालनक्रूरपूर्वम्, रवेः = सूर्यस्य किरणानां = रश्मीनां सहिष्णु = अभ्यासबलात् सहनशीलं = आतपेऽप्यक्लान्तमिति रविकिरणसहिष्णु = आदित्यतेजः सहनशीलम् स्वेदलवैः = स्वेदस्य लवाः = बिन्दवः स्वेदलवाः तैः स्वेदलवैः = श्रमवारिबिन्दुभिः अभिन्नम् = असंस्पृक्तम् अपचितं = कृशम्, अपि व्यायतत्वात् = मृगयाव्यापारव्यायामात् अलक्ष्यं = अपरिचितत्वेन लक्षयितुमशक्यम् प्राणसारं—प्राणेन = बलेन सारं = स्थिरमिति प्राणसारं यद्वा प्राणः = बलं सारः = तत्त्वं यस्मिन् तत् प्राणसारं तत् गात्रं = वपुः बिभर्त्ति = धारयति । अयं भावो यथा आरण्यको गजो राजगर्ज इव न राजभोगान् लभते अपितु आरण्यकवनमूलफलासनो दुर्बलकलेवर एव राजभोगानुजीवि नागरिकमजायेक्षया वैशिष्ट्यं बिभर्त्येव तथैव महाराजो दुर्बलशरीरोऽप्युत्कर्षतां बिभर्त्येवेति भावः । अत्र परिकर-श्लेष-उपमा-वृत्ति-श्रुत्यानुप्रासा अलङ्काराः मालिनी वृत्तं च ॥ ४ ॥
( उपेत्य = आज्ञावचनोत्कण्ठया समीपमुपसृत्य ) जयतु = सर्वोत्कर्षेण वर्तताम् स्वामी=देवः गृहीताः=धृताः शोभिताः श्वापदाः=हिंस्रा जन्तवो यस्मिन् तत् गृहीतश्वापदम् = निरुद्धमृगयातायातम्=अरण्यं=वनम्, जातम् किमन्यत्र=अन्यस्मिन् स्थाने अवस्थीयते=अवस्थानं क्रियते, क्रियेत ।
राजा—मृगयायाः = आखेटस्य अपवादिना = निन्दकेन माढव्येन माढव्यनाम्ना विदूषकेन मन्दः = शिथिलः क्षीणमृगयाविषयकः उत्साहः यस्य स मन्दोत्साहः कृतः = विहितोऽस्मि ।
इनका तो मृगया के कारण बराबर धनुष को चढ़ाते रहने से पूर्ण व्यायाम हो जाने के कारण शरीर सुदृढ एवं कठोर हो गया है और सूर्य की प्रखर किरणों के सहन करने की क्षमता भी इनमें आ गई है। इनको परिश्रम से तथा सूर्य के सन्ताप से भी पसीने नहीं आते हैं, इनका शरीर यद्यपि परिश्रम से कृश हो गया है, फिर भी गढा रहने के कारण कृशता प्रतीत नहीं हो रही है। अतः जिस प्रकार जङ्गली हाथी का शरीर कृश होते हुए भी बलिष्ठ और शक्तिसम्पन्न होता है वैसे ही महाराज का शरीर कृश होते हुए भी उत्साह सम्पन्न, सुदृढ, परिश्रम सहिष्णु तथा क्षमता-शील है ॥ ४ ॥
( पास में जाकर ) महाराज की जय हो, महाराज ! जङ्गल के हिंस्र जीव पकड़ लिए गये हैं । क्या, दूसरी जगह डेरा डाला जाय ? महाराज की क्या आज्ञा है ?
राजा—शिकार का निन्दक इस माढव्य विदूषक ने मेरा शिकार खेलने का उत्साह ही भंग कर दिया है । अतः अब मैं शिकार नहीं खेलूँगा ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
द्वितीयोऽङ्कः
सेनापतिः—( जनान्तिकम् ) सखे, स्थिरप्रतिबन्धो^१ भव । अहं तावत्स्वामिनश्चित्तवृत्तिमन्वर्तिष्ये । ( प्रकाशम् ) ^२प्रलपत्वेष वैधवेयः । ननु प्रभुरेव निदर्शनम् ।
मेदश्छेदकृशोदरं लघु ^३भवत्युत्थानयोग्यं वपुः
सत्त्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयोः ।
उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले
मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामीदृग्विनोदः कुतः ॥ ५ ॥
सेनापतिः—( जनान्तिकं = माधव्यं प्रति मन्दस्वरेण ) राजोक्तमाकर्ण्य विश्रामावसरलाभेन मनसि हृष्यन् सेनापति विदूषकमाह—सखे ! = मित्र ! त्वमिव अहमपि विश्रमोत्सुकोऽस्मि, त्वया मध्ये न विरन्तव्यम् स्थिरप्रतिबन्धः—**स्थिरः=**अविचलितः प्रतिबन्धः = मृगया विरोधः यस्य सः स्थिरप्रतिबन्धः, भव, नैसर्गिकेण चापलेन पुनरपि राज्ञो मतं नानुसरति भावः । अहं हि = अयं जनः यावत् स्वामिनः = महाराजस्य चित्तवृत्ति = मनोव्यापारम्, अनुवर्तिष्ये = अनुगमिष्यामि भृत्यत्वादित्यर्थः ( प्रकाशं = स्पष्टम् ) एषः = अयं पुरोवर्ती विधवापुत्रः विदूषकः, प्रलपतु = मृगयापवादं वदतु नाम ननु = दृढामन्त्रणे प्रभुरेव निदर्शनम् = महाराज एव दृष्टान्तः । मृगया गुणानां देवे दर्शनादिति भावः । अग्रे श्लोकेन मृगयागुणो वर्ण्यते ।
अन्वयः—वपुः मेदश्छेदकृशोदरं लघु उत्थानयोग्यं भवति भयक्रोधयोः सत्त्वानां विकृतिमच्चित्तमपि लक्ष्यते चले लक्ष्ये इषवः सिध्यन्ति यत् धन्विनां स च उत्कर्षः मृगया मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति ईदृग् विनोदः कुतः ।
सेनापतिर्मृगयाया गुणान् वर्णयति—भेद इति । वपुः = शरीरं मेदसः = वसायाः छेदेन = अल्पीभावेन कृश = क्षीणं, उदरं यस्मिन् तत् मेदश्छेदकृशोदरं = मेदोविनाश-तनुतरोदरम् अत एव लघु = भाररहितं उत्थानयोग्यं = उत्थानस्य = अनालस्यलक्षणस्योद्योगस्य योग्यं = आश्रयभूतं भवति यद्वा उत्साहयोग्यं = उत्साहशालि **भवति । भयक्रोधयोः=**भीतिकोपयोः विकारयोः **सत्त्वानां=**सिंहव्याघ्रादिजन्तूनां विकृतिमत् = विकृतियुक्तं चित्तं = चेतः लक्ष्यते = लक्षणैर्ज्ञायते चले = चञ्चले लक्ष्ये = शरव्ये-मृगयादिरूपे वेद्ध्ये
सेनापति—( हाथ की आड़ लेकर विदूषक से ) मित्र माधव्य ! आप अपनी बात पर अडिग रहिएगा । मैं महाराज को प्रसन्न करने के लिए ही उनके मन की बात बताता हूँ (प्रगट में) महाराज ! माधव्य तो मूर्ख है, जो ऐसी बात बकता है । शिकार के गुणों को यह क्या जाने । आखेट के गुणों के तो आप ही प्रत्यक्ष उदाहरण हैं । आप देखें—
शिकार खेलने से पेट की चर्बी कम हो जाती है और शरीर फूर्तीला एवं उत्साह सम्पन्न हो जाता है । भय तथा कोप में जङ्गली जीवों का मनोभाव मालूम पड़ जाता है । बाण चलाने वालों का विशेष गुण चल-लक्ष्य पर बाण प्रहार सिद्ध हो जाता है । इसलिए शिकार को व्यसन मानना सर्वथा व्यर्थ है । मृगया जैसे मनोविनोद का साधन अन्यत्र कहीं नहीं है ॥ ५ ॥
**विशेष—**यहाँ सेनापति ने बड़ी चतुराई से काम लिया है—उसने विदूषक की ओर हाथ करके पहले ही समझा दिया कि मित्र ! मैं केवल राजा को प्रसन्न करने के लिए ही शिकार की प्रशंसा तथा तुम्हें विधवा का पुत्र कह कर तुम्हारी निन्दा कर रहा हूँ, तुम बुरा न मानना, अपनी बात पर डटे रहना ताकि मृगया खेलना बन्द हो जाने से हमलोगों को कुछ आराम मिल जाय । इसके
पाठा०—१. दृढप्रतिज्ञो । २. प्रलपत्येष वैधवेयः । ३. भवत्युत्साहयोग्यं ।
| ६० | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
विदूषकः—( सरोषम् ) अपेहिरे उच्छाअहेतुक ! अवेहि अत्तभव पकिदिं आपण्णो । तुमं दाव दासीए पुत्तो अडवीदो अडवीं आहिंडंतो णरणासिआलोलुवस्स जिण्णरिच्छस्स कस्स वि मुहे पडिस्ससि । [ ( सरोषम् ) अपेहि रे उत्साहहेतुक ! अपेहि अत्रभवान् प्रकृतिमापन्नः । त्वं तावद्दास्याः पुत्रोऽटवीतोऽटवीमाहिण्डमानो नरनासिकावोलुपस्य जीर्णऋक्षस्य कस्यापि मुखे पतिष्यसि । ]
इषवः = बाणाः, भल्लाद्यायुधानि सिध्यन्ति = सफली भवन्ति । यत् धन्वि = धानुष्कानां स च उत्कर्षं = कुशलता धनुर्विद्योन्नतिः मृगयां = आखेटकं मिथ्यैव = असत्यं व्यसनं = दोषाधायकं वदन्ति = लोकाः कथयन्ति, ईदृक् = निरुक्तलक्षणवत्तया एतत्सदृशो हितकारा विनोदः विनुद्यते काल इति विनोद विहारः क्रीडा वा कुतः = न कुत्रापीत्यर्थः । वस्तुतो मृगया नानासद्गुणाधानहेतुभूतोत्पादीयैवेति भावः ।
मृगयायां निम्नोक्ता दश गुणाः प्रोक्ताः सन्ति । तथा हि—
'मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परीवादः स्त्रियोन्मदः ।
तौय्यात्रिकं वृथाट्या च कामजो दशमो गुणः ॥'
'अत्र काव्यलिङ्गवृत्यनुप्रास-समुच्चयालङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं च छन्दः ॥ ५ ॥
मृगयायामितस्ततो धावनेन वसायाः कार्श्यात् शरीरं स्फूर्तिशीलं भवति, लक्ष्य-वेधावसरे भयेन पलायमानानां हरिणादीनामिङ्गितानि ज्ञायन्ते, उत्थायोत्थाय निर्भरं धावति परित्रस्ते मृगेऽपि लक्ष्यकौशलं सिध्यति, संमुखे मुख व्यादाय समुत्पतिष्णोः शार्दूलस्य कण्ठे मल्लोत्क्षेपणे महती आनन्दानुभूतिर्भवति । मृगयासक्तचेतसां पुंसां दिनमनायासेन व्यत्येति सर्वथा मनसि समुत्साहो बोभवीति न मृगया सदृशः क्वापि मनोविनोदः सम्भवतीत्यवश्यं मृगया विधेयेति भावः ॥ ५ ॥
विदूषकः—( सरोषं = रोषसहितं ) अपेहि = दूरं गच्छ उत्साहहेतुकः = वृथा उत्साह-वर्द्धक ! अत्रभवान् = पूज्यः श्रीमान् महाराजः प्रकृतिमापन्नः = स्वाभाविकीस्थितिं प्राप्तः । त्वं = भवान् दास्याः पुत्रः = दासीपुत्रः तावत् तु अटवीतोऽटवीं = वनाद्वनान्तरं, अहिण्डमानः = भ्रमन् नरनासिका लोलुपस्य = नराणां = मनुष्याणां नासिकाणां लोलुपस्य =
बाद ( सामने ) राजा से कहता है कि महाराज शिकार खेलने से लाभ होते हैं—जैसे दौड़ने के व्यायाम से मोटापा दूर होकर शरीर फुर्तीला हो जाता है, भय और क्रोध में बिगड़े हुए जानवरों के मन की स्थिति मालूम हो जाती है । चल-लक्ष्य पर धनुर्धारियों का वाण सध जाता है । अतः मृगया को व्यसन बताना उचित नहीं ऐसा मनोरञ्जन अन्यत्र नहीं ।
विदूषक—( क्रोध के साथ ) अरे व्यर्थ उत्साह दिखाने वाले, जा दूर हट, अब तो महाराज शिकार से उदासीन हो गये हैं, तुम्हारे फेर में अब नहीं पड़ सकते हैं । इसलिए अरे, रण्डे का पुत्र ! तूँ एक जङ्गल से दूसरे जङ्गल में घूमता फिरता हुआ किसी बूढ़े खूंखार भालू के, जो मनुष्यों के नाक खाने का अभ्यासी है, उसके मुख में पड़ जायेगा ।
**विशेष—**इस प्रकार सेनापति तथा विदूषक दोनों ने बनावटी मतभेद उपस्थित कर महाराज को शिकार खेलने से विरत करने का प्रयास किया । भालू को नरनासिका लोलुप कहने का तात्पर्य है कि रीछ मनुष्य की नाक नोचने के बाद ही अन्य अङ्ग पर आक्रमण करता है । वृद्ध भालू कहने का अर्थ है वृद्धावस्था में तृष्णा अधिक बढ़ जाती है जिससे वृद्ध की लोलुपता का बढ़ जाना स्वाभाविक है ।
द्वितीयोऽङ्कः ९१
राजा— ^१भद्र सेनापते, आश्रमसन्निकृष्टे स्थिताः स्मः। अतस्ते वचो नाभि- नन्दामि। अद्य तावत्—
गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृङ्गैर्मुहुस्ताडितं छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु। ^२विश्रब्धं क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले विश्रामं लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनुः॥ ६ ॥
लिप्तो कस्यापि जीर्णर्क्षस्य वृद्धमल्लूकस्य मुखे = वदने पतिष्यसि = यास्यसि। वृद्ध- मल्लूकस्तव नासिकां भक्षयतु इति शापः। भल्लूका हि स्वपुरः समागतानां पुसां नासिका- माच्छिद्य खादन्तीति प्रसिद्धिः। वार्द्धके लोलुपता वर्द्धते एवेति स्वभावोक्तिरिति भावः।
राजा—मृगयापरिहाराय कारणान्तरं निर्दिशन् कथयति—भद्र सेनापते ! = महाशय- सेनानिन् ! आश्रमस्य = तपोवनस्य सन्निकृष्टे = समीपे स्थिताः = प्राप्ताः स्मः। अतः = अस्मात् कारणात् ते = तव वचः = वचनं नाभिनन्दामि = प्रशंसामि अद्य = अस्मिन् दिने तावत् = तु।
अन्वयः—महिषाः शृङ्गैः मुहुः ताडितं निपानसलिलं गाहन्तां, मृगकुलं छायाबद्ध- कदम्बकं सत् रोमन्थम् अभ्यस्यतु वराहपतिभिः विश्रब्धं पल्वले मुस्ताक्षतिः क्रियताम्, इदम् अस्मद्धनुः च शिथिलज्याबन्धं सत् विश्रामं लभताम्।
गाहन्तामिति—महिषाः = लुलायाः शृङ्गैः = विषाणैः मुहुः = वारम्वारम् ताडितं = उत्फालितं, निपानसलिलं = आहावजलम्, गाहन्ताम् = आलोदयन्तु, निर्भयत्वाद् यथेच्छं क्रीडन्तु सदा प्रज्वलितस्य जठराग्नेः शान्तये महिषा जलावगाहनं कुर्वन्तीति प्रसिद्धिः। मृगकुलं = हरिणानां समूहः छायासु = अनातपेषु बद्धं = रचितं कदम्बकं मण्डलाकारेणाव- स्थानम् यत तत्—छायाबद्धकदम्बकं = आतपरहिते स्थाने बद्धयूथं मृगकुलं = हरिण- समूहः रोमन्थं चर्वितचर्वणं, उद्गलितशष्पादि-कवलचर्वणम्, अभ्यस्यतु = मुहुर्मुहुः करोतु, पूर्वं मृगयाप्रसङ्गे पलायनपरैः तैः विस्मृतो रोमन्थः इदानीं पुनरपि निःशङ्कं क्रियता- मित्यर्थः। वराहपतिभिः = सूकरश्रेष्ठैः विश्रब्धं = निःशङ्कं पल्वले = अल्पसरोवरे जल- गर्तेषु मुस्ताक्षतिः = मुस्ताख्यकन्दग्रहणाय तस्योत्खननं क्रियतां = विधीयताम्-वराहाः प्रायः कर्दमविशिष्टेऽल्पजले सरोवरे एव औष्ण्यमतिरेकाद्दिवसं यापयन्तीति प्रसिद्धिः। इदं = मृगयार्थमारोपितज्यम् अस्मद्धनुश्च मम चापं च शिथिलः = निरन्तरमाकर्षणात् शैथिल्यमा-
राजा—सेनापते! मैं आश्रम के पास में हूँ। अतः शिकार के समर्थक तुम्हारे वचनों का समर्थन नहीं कर सकता। आज तो—
वनैले भैंसे अपने सींगों से बार-बार जल का ताड़न करते हुए पास के जलाशयों में निर्भय होकर जलक्रीड़ा करें। हरिण वृक्षों की सघन छाया में बैठकर सुखपूर्वक रोमन्थ = जुगाली का अभ्यास करें। बड़े-बड़े जङ्गली सूअर छोटे-छोटे गड्डों में नागरमोथा की जड़ों को खोद-खोदकर खायें और प्रत्यञ्चा ढीला किया हुआ धनुष भी विश्राम करे। आज शिकार नहीं खेली जायेगी। अतः महिष, मृग, शूकर आदि जङ्गली जानवरों को निर्भय होकर स्वच्छन्द विचरण करने दिया जाय॥ ६॥
विशेष—इस पद्य के द्वारा बताया गया है कि मृगया से राजा दुष्यन्त को विरत हो जाने के कारण शोर, भगदड़, प्रहार आदि का भय न होने से पशु, सूअर, मृग, भैंस आदि स्वतन्त्रता- पूर्वक विहार करें।
पाठा०—१. भद्रसेन। २. विस्रब्धैः।
९२ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
सेनापतिः— ^१यत्प्रभविष्णवे रोचते।
**राजा—**तेन हि निवर्तय पूर्वगतान् ^२वनग्राहिणः। यथा न मे सैनिकास्तपोवनं- मुपरुन्धन्ति तथा निषेद्धव्याः। पश्य—
शमप्रधानेषु ^४तपोधनेषु गूढं हि दाहात्मकमस्ति तेजः। स्पर्शानुकूला इव सूर्यकान्तास्तदन्यतेजोऽभिभवाद् वमन्ति ॥ ७॥
पन्न्रः ज्याबन्धः = मौर्वीबन्धः यस्य तत् शिथिलज्याबन्धं = सत् विश्रामं = विश्रान्तिं लभताम् = प्राप्नोतु सद्यः संह्रियतां मृगयेत्यर्थः ॥ ६ ॥
प्राक् मृगयाप्रसङ्गेन वनकोलाहलेन विक्षुब्धा महिषा जलाशयेषु विषाणैः जलोत्फाल-नात् दंशादीन् निवारयन्तो निःशङ्कं जले क्रीडां कुर्वन्तु। मदीयरशरपातशङ्कया उत्प्लुत्यो-त्प्लुत्य पलायमानाः मृगाः छायाशीतलेषु तरुतलेषु निर्भयमवस्थिताः रोमन्थं कुर्वन्तु, सुकरा अपि खातजलेषु अवगाहमवगाहं मुस्तमूलखनने प्रवर्तन्ताम्, चिरमारोपितमौर्वीकमस्मदीयं धनुरपि गुणावरोपणात् विश्रामं लभतामित्येवमादिदेश राजा दुष्यन्त इति भावः।
केचित्तु महिषाश्च महिष्यश्च मृगाश्च मृग्यश्च महिषादिद्वन्द्वपरतया मुस्ता-विश्रान्ति-ज्यानां च स्त्रीलिङ्गनिर्देशानां नायिकात्वारोपेण क्षतौ च दन्तक्षतत्वारोपेण बन्धपदेन च सुरतकरणत्वारोपेण च बन्धशब्दस्य स्नेहवाचकत्या सुरतान्तमौर्वीरूपनायिकाप्रणय-त्वेन नायकनायिकामिथुनव्यापारसूचकत्याऽमुं पद्यं व्याख्यान्ति। व्याख्येयं विदुषां सहृदयानां हृदयाह्लादकत्वेऽप्यन्तेवसतामनुपयोगित्वान्नान्यद्विचायंते।
अत्रातिशयोक्तिस्वभावोक्तिवृत्तिश्रुत्यनुप्रासक्रियासमुच्चयप्रस्तुताङ्कुरकाव्यलिङ्गालङ्काराः वृत्तं च शार्दूलविक्रीडितम् ॥ ६ ॥
**सेनापतिः—**अथ मृगयानिवृत्तिमिच्छन्नपि सेनापतिः राज्ञाज्ञायामेव तद्धेतुतां दर्श-यिष्यन्नाह—प्रभविष्णवे = प्रभुता शक्तिसम्पन्नाय महाराजाय यद्रोचते = रुचिकरं स्यात्तत्तथेवेति भावः।
**राजा—**तेन = तस्मात् कारणात् हि = निश्चयेन पूर्वगतान् = वनग्रहणार्थं मदाज्ञया पूर्वंप्रेषितान् वनग्राहिणः = वनशोधकान् निवर्तय = परावर्त्य आगमय। यथा = येन प्रकारेण न मे = मम सैनिकाः = भटाः तपोवनं = तपस्यारण्यम् न उपरुन्धन्ति = परि-पीयन्ति, तथा = तेन प्रकारेण निषेधव्याः = प्रतिषेधनीयाः। पश्य = अवलोकय।
**अन्वयः—**शमप्रधानेषु तपोवनेषु दाहात्मकं तेजः गूढम् अस्ति हि स्पर्शानुकूलाः अपि सूर्यकान्ताः इव अन्यतेजोऽभिभवात् तत् ते वमन्ति।
तपोपरोधनषेधे कारणं कथयन् राजा दुष्यन्त आह—शमेति। शमः = शान्तिः एव
**सेनापति—**जैसी महाराज की इच्छा, वही ठीक है।
**राजा—**तो फिर शिकार की खोज में आगे बढ़े हुए धनुर्धरों को वापस बुला लो और हमारे सैनिक इस आश्रम से दूर ही रहें—ऐसा मेरा आदेश सभी सिपाहियों को सुना दो, क्योंकि देखो—
शान्ति प्रधान तपोवनों के ऋषियों के अन्दर गूढ़रूप से दाहात्मक तेज = अग्नि छिपा रहता है। वे स्पर्शयोग्य सूर्यकान्तमणि की तरह दूसरे के तेज के प्रभाव से जल उठते हैं। अतः ये तपोवन-वासी ऋषिगण भी दूसरे के द्वारा अभिभूत होने से उसे जलाकर खाक कर सकते हैं ॥ ७॥
**पाठा०—**१. यथा प्रभविष्णवे । २. धनुर्ग्राहिणः । ३. वनं नाभिरुन्धति दूरात्परिहरन्ति च। ४. तपोवनेषु ।
द्वितीयोऽङ्कः ९३
सेनापतिः—यदाज्ञापयति स्वामी।
विदूषकः—धसदु दे उच्चाहवुत्तंतो। [ ध्वंसतां त उत्साहवृत्तान्तः ]। ( निष्क्रान्तः सेनापतिः )।
राजा—( परिजनं विलोक्य ) अपनयन्तु भवत्यो मृगयावेशम्। रैवतक, त्वमपि स्वं नियोगमशून्यं कुरु।
परिजनः—जं देवो आणवेदि [ यद्देव आज्ञापयति । ] ( इति निष्क्रान्तः )
प्रधानं = मुख्यं वस्तु येषां ते तेषु शमप्रधानेषु शान्तेष्वपि अतएव तपः एव प्रधानं = वित्तं, जीवनसर्वस्वं येषां ते तेषु तपोधनेषु दाहात्मकं = दाहजनकं लक्षणया दाहस्वभावं शीघ्रकार्यकारिफलं तेजः = धाम गूढं = प्रच्छन्नं यथा स्यात्तथा अन्यजनैरदृश्यमित्यर्थः अस्ति। हि = यतः स्पर्शानुकूलाः = सुखकरस्पर्शा अपि सूर्यकान्ताः = सूर्यकान्तमणयः अन्यतेजोऽभिभवात् = अन्येषां तेजसामभिभवात् = समाक्रमणात् दहन्ति = अग्निं वमन्तः दाहसमर्था भवन्ति। बहिः = सुखकरा अपि जडाः सूर्यकान्तमणयोऽभिभवाद् यथा दहन्ति तथैव प्रायः शान्तान्यपि तपोवनानि पराभवादृद्दहन्तीत्येव। तेषामबुद्धिपूर्वकत्वात् प्रतीकारानर्हत्वं व्यङ्ग्यम्। मुनीनां शापायुधत्वे प्रमाणं यथा महाभारते—
‘मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्रा शस्त्रपाणयः॥’
तथा च स्पर्शे सति शीतला अपि प्रतीयमानाः सूर्यकान्तमणयो यथा सूर्यतेजसा अन्तः-स्थितमग्निं बहिरुद्गिरन्ति तथा स्वभावतः शमप्रधाना ऋषयः परकृतबलात्कारेण संक्षुब्धहृदयाः स्वान्तःस्थितपरनिग्रहसामर्थ्यं सद्यः प्रकटय्य निगृह्णन्ति परानिति भावः।
अत्र श्रुत्यनुप्रास-श्लेषोपमा-अनुभाव-काव्यलिङ्गालङ्काराः छन्दश्चोपजातिः॥ ७ ॥
सेनापतिः—स्वामी = प्रभुः, महाराजः यत् = तथा आज्ञापयति = आदिशति।
विदूषकः—ते = तव उत्साहवृत्तान्तः = उत्साहस्य = मृगयारूपस्य वृत्तान्तः = चर्चेति उत्साहवृत्तान्तः ध्वंसतां = नश्यतु। विदूषकस्य स्वपक्षविजयसूचकः परिहासोऽयम्। ( सेनापतिः = सेनानीः निष्क्रान्तः = निर्गतः )
राजा—( परिजनं = भृत्यवर्गं विलोक्य = दृष्ट्वा ) अपनयन्तु = दूरीकुर्वन्तु भवत्यः = यूयम् मृगयावेशं आखेटकोपयोगि वेशं = परिधानम् रैवतक ! त्वमपि = एवं = स्वोपयोगि नियोगं = द्वारदेशरक्षणरूपं स्वाधिकारं कर्तव्यम्, अशून्यं = अरिक्तं, सम्पन्नं, पूर्णं कुरु = विधेहि, इतो बहिर्गच्छेति भावः।
परिजनः—देवः = स्वामी यत् = यथा आज्ञापयति = आदिशति तत् कुर्मः ( इति = एवं कथयित्वा निष्क्रान्तः = निर्गतः )
सेनापति—जैसी महाराज की आज्ञा।
विदूषक—अरे, व्यर्थ उत्साहपूर्वक ! जा निकल, यहाँ से शीघ्र जा। ( सेनापति निकल जाता है )
राजा—( अपने परिजनों की ओर देखकर ) आपलोग भी जाकर अपना-अपना शिकारी वेश दूर कीजिए। रैवतक ! तुम भो अपने पहरे पर जाओ, आवश्यकता होने पर तुम्हें बुला लेंगे ?
रैवतक—जैसी महाराज की आज्ञा ( निकल जाता है )
९४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
विदूषकः—किदं भवदा णिम्मच्छिअं। संपदं एदस्सिं पादअच्छाइए विरइद-लदाविदाणदंसणीआए आसणे णिसीददु भवं, जाव, अहं वि सुहासोणो होमि [ कृतं भवता निर्मक्षिकम्। सांप्रतमेतस्यां पादपच्छायायां विरचितलतावितानदर्शनीयाया-मासने निषीदतु भवान् यावदहमपि सुखासीनो भवामि ] । राजा—गच्छाग्रतः। विदूषकः—एदु भवं [ एतु भवान् ] इत्युभौ परिक्रम्योपविष्टौ ) । राजा—माढव्य अनवाप्तचक्षुःफलोऽसि येन त्वया ^१दर्शनीयं न दृष्टम्।
विदूषकः—कृतं = रचितम्। भवता = त्वया मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकं = सर्वेषा-मप्यपगमादत्यन्तं जनराहित्यम् साम्प्रतं = इदानीम्, एतस्याम् अस्यां पादपच्छायायां = पाद-पानां = वृक्षाणां छायायाम् अनातपे विरचिताः = कृताः, च ते लतावितानाः विरचितलता-वितानाः = तैः दर्शनीयाः = अवलोकनीया रमणीया तस्यां = विरचितलतावितानदर्शनी-यानां-वृक्षच्छायाकृतोल्लोचनमनोहारिणि आसने-भवान् त्वम्-निषीदतु = उपविशतु यावत् अहमपि अयमभिजनः सुखासनीः = सुखोपविष्टः आनन्दनिषण्णः स्वामि = कण्डितसन्धिरहं क्षणमपि उपवेशनं विना स्थातुं न शक्नोमि, तवोपवेशनेन विना ममोपवेशनमनुचितमिति त्वं शीघ्रमुपविशेति भावः। राजा—अग्रतः = अग्रे अग्रे गच्छ = याहि = मागं प्रदर्शय तावत् कुञ्जशिलातलस्य। विदूषकः—भवान् = त्वम् एतु = आगच्छतु इत्येवं भूते। ( उभौ = राजा विदूषकश्च परिक्रम्य = परितः किञ्चिद् गत्वा उपविष्टौ = विषण्णौ। ) राजा—अथ नर्मसचिवेन सह सुखासीनो राजा शकुन्तलामेव ध्यायन् अत्यन्तमुत्कण्ठितः तल्लाभोपायं चिन्तयन् तद्विषयिणीं वार्तां प्रस्तौति-माढव्य ! अनवाप्तचक्षुःफलोऽसि = न अवाप्तं = प्राप्तं चक्षुषोः = नेत्रयोः फलं = साफल्यं स अनवाप्तचक्षु फलः = अनधिगत-नयनसाफल्यः लोचनफलं न लब्धवानसीति भावः। येन त्वया दर्शनीयं = दर्शनयोग्यं, कान्तं वस्तु न दृष्टं = नावलोकितमतो लोचनसाफल्यं त्वया न लब्धमिति हृदयम्। इत आरभ्य नाटकस्य द्वितीयः प्रतिमुखसन्धिः प्रारभ्यते। स च तृतीयाङ्कपर्यन्तं गमिष्यति। तल्लक्षणं यथा रसार्णवे—
'बीजप्रकाशनं यत्र दृश्यादृश्यतया भवेत् । तत् स्यात् प्रतिमुखम्......॥'
विदूषक—आपने सबको हटाकर अब निर्मक्षिक = एकान्त बना दिया। अब आप वृक्षों की छाया से चन्दवे की तरह आच्छादित इस शिलातल पर बैठ जाइए, ताकि मैं भी यहाँ सुखपूर्वक बैठ सकूँ। राजा—अच्छा, तो तुम आगे-आगे चलो। विदूषक—आइए, आप मेरे पीछे-पीछे चले आइए। ( दोनों कुछ चलकर शिला खण्ड पर बैठते हैं ), राजा—सखे माढव्य ! तुमने द्रष्टव्य वस्तुओं में भी सबसे श्रेष्ठ उस वस्तु को नहीं देखा। अतः तुम्हारे नेत्र निष्फल ही हैं, क्योंकि नेत्रों का फल तो उस शकुन्तला के मुखदर्शन से ही हो सकता है।
पाठा०—१. द्रष्टव्यानां परं न दृष्टम्।
द्वितीयोऽङ्कः ९५
विदूषकः—णं भवं अग्गदो मे वट्टदि [ ननु भवानग्रतो मे वर्तते । ]
राजा—सर्वः खलु कान्तमात्मीयं पश्यति । तामाश्रमललामभूतां शकुन्तलामधिकृत्य ब्रवीमि ।
विदूषकः—( स्वगतम् ) होदु से अवसरं ण दाइस्सं । ( प्रकाशम् ) भो वअस्स ते तावसकण्णआ अब्भत्थणीआ दीसदि । [ भवतु अत्यावसरं न दास्ये । भो वयस्य ते तापसकन्यकाभ्यर्थनीया दृश्यते । ]
प्रकृते च मृगयागुणदोषवर्णनप्रसङ्गेन विच्छिन्नस्य प्रयोजनस्य अनवाप्तचक्षुःफलोऽसि इत्यादिना प्रवर्तनात् विन्दुरयम् । प्रयत्नलक्षणं यथा भारते—
‘अपश्यतः फलप्राप्तिं यो व्यापारफलं प्रति ।
परं चौत्सुक्यगमनं प्रयत्नः सः प्रकीर्तितः ॥’
यथात्र-राजा-‘तपस्विभिः परिज्ञातोऽस्मि केनापदेशेनाश्रमे व्रजामः’ इत्यादि। प्रयत्न एव । केचित्तु द्वितीयाङ्कप्रारम्भादेव प्रतिमुखं कथयन्ति ।
विदूषकः—ननु = दर्शनीयः भवानेव = त्वमेव अग्रतः = समक्षं वर्तते विद्यते । त्वत्तोऽधिकस्य सुन्दरस्य वस्तुनोऽभावान् दर्शनीयतमं त्वामेव दृष्ट्वाऽहमवाप्तचक्षुःफल एवास्मीति भावः ।
राजा—सर्वः = समस्तः खलु-निश्चयेन कान्तं = मनोरमं, दर्शनीयम् आत्मीयं = स्वं स्वकीयं जनं वा पश्यति = विलोकयति जानाति । तां = अनुभूतां प्रसिद्धां-आश्रमस्य = तपोवनस्य ललामभूतां=शोभामिति आश्रमललामभूतां = तपोवनालङ्कारभूताम् शकुन्तलां= कण्वकन्याम् अधिकृत्य = विषयीकृत्यैव ब्रवीमि = वदामि । शकुन्तलैव द्रष्टव्यानां परमुत्कृष्टं दर्शनीयेति ममाभिप्राय इत्यर्थः ।
विदूषकः—( स्वगतं = मनसि ) भवतु = तथा एव स्यात्, अस्य = दुष्यन्तस्य यद्वा प्रस्तुतस्य रागानुप्रवेशस्य अवसरं = अवकाशं, चर्चाम् न दास्ये = नोपस्थापयामि नगरगमनादिविघ्नकरणेन अङ्कुरावस्थमेवैनमनुरागमुच्छेत्सयामीति भावः ( प्रकाशं = स्पष्टम् ) धर्मलोपभयेन भीषयन्नित्याह--भो वयस्य ! = हे मित्र ! ते = तव तापसकन्यका = मुनिकुमारिका अभ्यर्थनीया = विवाहार्थं प्रार्थनीया । दृश्यते=प्रतीयते । अनुचितोऽयमभिलाषः सर्वथा परित्याज्यः त्वया इति भावः ।
विदूषक—द्रष्टव्य पदार्थों में सबसे श्रेष्ठ तो आप ही मेरे सामने बैठे हैं । अब इससे क्या अधिक देखना बाकी रह गया हैं ।
राजा—अरे मित्र ! अपने को तो सभी लोग सुन्दर मानते हैं, पर मैं अपनी बात तो नहीं कह रहा हूँ, किन्तु इस आश्रम की प्रधान अलंकाररूप उस सुन्दरी शकुन्तला के विषय में ही यह बात कह रहा हूँ । उसको तुमने नहीं देखा है । यह तुम्हारे नेत्रों की निष्फलता ही है ।
विदूषक—( मन ही मन ) मुझे यहां ऐसा करना चाहिये कि मैं इस राजा की काम-वासना को अधिक उत्तेजन नहीं दूँ, यही अच्छा है । ( प्रगट में ) अरे, वयस्य ! जब उस तापस कन्या से हमें और तुम्हें कोई प्रयोजन ही नहीं है तब उसे देखने की भी क्या जरूरत है ? अर्थात् वह ब्राह्मणकन्या होने के कारण तुम्हारे विवाह के योग्य ही नहीं है । अतः उसकी चर्चा ही व्यर्थ है ।
९६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा--सखे, न परिहार्ये वस्तुनि पौरवाणां मनः प्रवर्तते ।
सुरयुवतिसंभवं किल मुनेरपत्यं तदुज्झिताधिगतम्।
अर्कस्योपरि शिथिलं च्युतमिव नवमालिकाकुसुमम् ॥ ८ ॥
विदूषकः---( विहस्य ) जह कस्स वि पिण्डखज्जूरैहिं उव्वेजिदस्स तित्तिणीए अहिलासो भवे, तह इत्थिआरअणपरिभाविणो भवदो इमं अब्भत्थणा। [ यथा
राजा—अथ राजा स्वात्मनि आरोपितं धर्मलोपभयमस्रहमान आह—सखे ! = मित्र ! दुर्मार्गप्रवृत्तिनिवारणं सुहृदो धर्मः, किन्तु चिरपरिचितेन त्वया कथमयमनुचितारम्भो मयि सम्भावितः ? अपरिहार्ये वस्तुनि = अगम्यागम्यादौ पौरवाणां=पुरुवंशजानां मनः=चित्तम् न प्रवर्तते=नानुधावति, तदादित्सा तु दूरेऽपास्ता। अतः पुरुवंशोत्पन्नस्य मम मनः परिहार्यं पदार्थं नाभिलषतीति भावः।
अन्वयः—शिथिलम् अर्कस्य उपरि च्युतं नवमल्लिकाकुसुमं इव उज्झिताधिगतं सुरयुवतिसंभवं मुनेः अपत्यं तत् किल ( अस्ति )।
शकुन्तलां ब्राह्मणकन्यां मन्यमान विदूषकस्य सन्देहं दूरीकुर्वाणो राजा दुष्यन्त-स्तद्वृत्तान्तमुपस्थापति—सुरयुवतीति । शिथिलं = वृन्ताद् विश्लथीभूतं, अर्कस्य = मन्दारस्य उपरि = ऊर्ध्वं च्युतं = पतितं नवमल्लिकापुष्पम्=नवमल्लिकायाः=तल्लतायाः कुसुमं = पुष्पमिव = यथा आदौ उज्झितं = मेनकया परित्यक्तं पश्चादधिगतं कण्वेन प्राप्त-मिति उज्झितागमं सुरयुवतिः = देवाङ्गना मेनका संभवः कारणं, जन्म यस्य तत् सुर-युवतिसंभवम् = मेनकोत्पन्नम् तत् किल = निश्चयेन तत् तथाविधमित्यर्थः।
अयं भावः—यथा मन्दारनवमल्लिकाकुसुमयोर्न परस्पर जन्यजनकयोर्भावः, अपितु काकतालीयं एव कश्चन सम्बन्धः संभवति तथैव कण्वेन मुनिना पालितेयं शकुन्तला। नास्या मुनिनाऽन्यः कोऽपि सम्बन्धः । नेयं तदात्मजा, अतः पालितत्वादेव कण्वस्य शकुन्त-लापितृत्वं अप्सरसि मेनकायां राजर्षिणा विश्वामित्रेण जनितेयं मत्परिग्रहयोग्यैवम्। मित्र ! पौरवस्य वयं न खलु अस्माकं परिहार्यं वस्तुनि मनो निवेशः। यथा मन्दारोपरि-दैवात् पतितं नवमालिकापुष्पं = मन्दारपुष्पं भवितुमर्हति तथैवेयमपि शकुन्तला न कण्वस्योरसी पुत्री, किन्तु कौशिकेने मुनिना मेनकायामुत्पन्नाऽरण्ये परित्यक्ता महर्षिणा कण्वेन परिपालिता चेति सर्वथैवेयं मम विवाहयोग्येत्यत्र न सन्देहः कार्यः ॥ ८ ॥
विदूषकः—वर्णमूलके गम्यत्वे राज्ञा परिष्कृतेऽपि सांसर्गिकं तत् साधयन् विदूषकः ( विहस्य = मन्दहास्यं कृत्वा ) यथा = येन प्रकारेण कस्यापि = कस्यचित् पुरुषस्य पिण्ड-खजूरैः = खर्जूरारव्यफलविशेषैः उद्वेजितस्य विरक्तस्य, जिह्वाजाड्यं तन्मूलामरुचिं च
राजा—मित्र ! निषेधयोग्य वस्तु की ओर पुरुवंशियों का मन चलता ही नहीं। यह शकुन्तला किसी सुन्दरी अप्सरा से उत्पन्न हुई है। अतः यह ब्राह्मण की कन्या नहीं। कण्वमुनि को तो यह उस अप्सरा से छोड़ी हुई मिली, अतः उन्होंने इसका केवल पालन-पोषण किया है। इसलिए यह उनकी कन्या कहलाती है। इस प्रकार कण्वमुनि के पास तो यह उसी प्रकार आ गई जैसे मदार के पौधे के ऊपर नेवारी का सुन्दर कोमल फूल आकर टपक पड़े ॥ ८ ॥
विदूषक—(हँसकर) हे मित्र ! मीठे-मीठे पेड़ा और खजूरों को खाते-खाते जब मनुष्य का मन भर जाता है तब उसको खट्टी चीज इमली, नीबू आदि खाने की भी इच्छा होती है। मध्यम
द्वितीयोऽङ्कः ९७
कस्यापि पिण्डखर्जूरैरुद्वेजितस्य तिन्तिण्यामभिलाषो भवेत् तथा स्त्रीरत्नपरिभाविनो भवत इयमभ्यर्थना । ]
राजा—न तावदेनां पश्यसि १येनैवमवादोः ।
विदूषकः—तं खु रमणिज्जं भवदो वि विम्हअं उप्पादेदि [ तत्खलु रमणीयं यद्भवतोऽपि विस्मयमुत्पादयति । ]
राजा—वयस्य, किं बहुना,
२चित्रे निवेश्य परिकल्पित३सत्त्वयोगा रूपोच्चयेन ४मनसा विधिना कृता नु ।
प्रापितस्य तिन्तिण्यां = अम्लत्वात् चिञ्चायां अभिलाषो लालसा भवेत् = स्यात् तथा = तेन प्रकारेण स्त्रीरत्नपरिभाविनः—स्त्रीरत्नानां = नारीवर्याणां परिभाविनः = तिरस्कर्तुः भवतः = तव दुष्यन्तस्य इयमेषा = शकुन्तलाविषयिणी अभ्यर्थना = इच्छा । यथा मधुरेणोद्विग्नो लोको हृद्यमम्लं चिञ्चाफलं बहु मन्यते तथैव त्वयापि अन्तःपुरस्थायां वर-वर्णिनीनां चिरपरिचयवशात्तां अवज्ञाय वनवासिनीयं तपस्विकन्या प्रशस्यते इति भावः । विदूषकस्येयं परिहासोक्तिः ।
राजा—प्रियायां तस्यामतिसुन्दर्यां शकुन्तलायामारोपितं दौर्भाग्यमसहमानो न तावत् एनां शकुन्तलां पश्यसि = अवलोकयसि येन = कारणेन एवं = तथा त्वम् अवादीः = अकथयः ।
विदूषकः—भूयो भूय उच्चमानराजवचनेन शकुन्तलासौन्दर्यमङ्गीकुर्वन् माधव्यः अभिधत्ते—तत् वस्तु खलु = निश्चयेन रमणीयं = अतिमनोरमं यत् = वस्तु भवतः—तव अपि विस्मयं = आश्चर्यं कौतुकम् उत्पादयति = जनयति । सा रमणीयैवेति तर्कयामि, यतस्त-वाश्चर्यं जनयतीति भावः । तस्मात्त्वत्कौतुकादेवाहुं सौन्दर्यशालिनीमनुमिनोमीत्यर्थः ।
राजा—वयस्य ! = मित्र ! किं बहुना—अलम् आधिक्येन, अङ्गप्रत्यङ्गवर्णनरूपेण स किमपि फलम्, बहूक्तेनापि यथावद्वर्णनस्याशक्यतया तेन न प्रयोजनसिद्धिरिति भावः ।
अन्वयः—धातुः विभुत्वं तस्याः वपुश्च अनुचिन्त्य मे सा विधिना चित्रे निवेश्य परि-कल्पितसत्त्वयोगा रूपोच्चयेन मनसा कृता नु अपररत्नसृष्टिः प्रतिभाति ।
शकुन्तलानिर्माणस्य लोकोत्तरत्वमाह—चित्रेति । धातुः=चतुर्दशभुवननिर्मातुः सिद्ध-
पड़ता है अन्तःपुर की सुन्दर-सुन्दर स्त्री-रत्नों को उपभोग करने वाले आपकी भी वैसे ही इस जंगली कन्या के ऊपर इच्छा हो रही है ।
राजा—मित्र ! तुमने उसे देखा नहीं है इसीलिए तुम ऐसा कह रहे हो ।
विदूषक—तो वह अवश्य ही अत्यन्त सुन्दरी होगी, जो आपके मन में भी इतना विस्मय, औत्सुक्य और आश्चर्य उत्पन्न कर रही है !
राजा—मित्र !—ज्यादा क्या कहूँ,
ब्रह्माजी की सब कृतियों को तथा उस अतिसुन्दरी शकुन्तला के सुन्दर शरीर के देखने से यही
पाठा०—१. येन त्वमेवंवादी । २. चित्ते । ३. सर्वयोगान् । ४. महता मनसा ।
७ शाकु०
९८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे धातुर्विभुत्वमनुचिन्त्य वपुश्च तस्याः ॥ ९ ॥
विदूषकः—जइ एव्वं पच्चादेसो दाणिं रूववदीणं [ यद्येवं प्रत्यादेश इदानीं रूपवतीनाम् ] ।
स्रष्टुः ब्रह्मदेवस्य विभुत्वं = सामर्थ्यं, निर्माणकौशलं तस्याः शकुन्तलायाः वपुः = लोकोत्तरसौन्दर्यशालि अतुलसौन्दर्यसारसमुज्ज्वलं शरीरं च अनुचिन्त्य = मुहुर्मुहुरनु-सन्धाय स्थितस्य मे = देवेन्द्रसाहाय्याय स्वर्गगमनसमये प्रागुर्वशीरम्भादि-दिव्यस्त्री-रत्नानि दृष्टवतो मम सा मन्नेत्रकुमुदविकाशराकाशशाङ्कायमाना । शकुन्तला—विधिना = ब्रह्मणा चित्रे = आलेख्ये = फलकादौ निवेश्य, विभाव्य आकृतिसमर्पणप्रकारेण विलिख्य परिकल्पितः = प्रतिष्ठापितः, कृता सत्वस्य = प्राणस्य, जीवस्य योगः सम्बन्धो यस्याः सा परिकल्पितसत्वयोगा रूपोच्चयेन—रूपस्य = सौन्दर्यस्य उच्चयः = उच्चयनं = चन्द्रपद्मादिसुन्दरपदार्थजाता तत्सौन्दर्यस्य सारग्रहणं तेन रूपोच्चयेन मनसा = तदेकता-नेन चेतसा कृता = सङ्कल्पेन प्रादुर्भूता । नु वितर्के अपरा = पूर्वकृतदिव्यादिव्यसकल-स्त्रीरत्नेभ्यो व्यतिरिक्ता, अनन्यसाधारणी स्त्रीरत्नस्य सृष्टिः स्त्रीरत्नसृष्टिः = उत्कृष्टस्त्री-रत्नत्वेन सृष्टा प्रतिभाति = मम मनसीदृशो वितर्कः समुल्लसति ।
शकुन्तलाया अङ्गप्रत्यङ्गवर्णनं तु कठिनमेव, परमेतावदेव वक्तुं शक्यते यद यथा कश्चित् कुशलः शिल्पी सर्वतोऽनुभूतैः आत्मनः सिद्धिप्रयोगैः महता कौशलेन विशिष्टसामग्री सम्भारसारमाकृत्य पूर्वकन्ल्पितशिल्पसमूहात् उत्कृष्ट वस्तु सम्पादयति तथैव प्रजापति-रपि सकललोकसृष्टिलब्धानुभवविशेषबलात् महता बुद्धियोगेन करस्पर्शक्लेशमन्तरा केवलं मनसैव सोन्दर्यसारेणैवोपादानेन एषा कापि परमादर्शभूता ललनाललामा निर्ममे । कथमन्यथा जगदतिशायिरूपसम्पदस्तस्याः सृष्टिः ब्रह्मणा कर्तुं शक्येत । अत्र यावदीदृश-सृष्टेस्तेनाकल्पनादिति शकुन्तलायाः सौन्दर्यं वर्णनातीतं लोकोत्तरं वैशिष्ट्यं बिभर्तीति तत्त्वम् । अत्रोत्प्रेक्षातिशयोक्तिकাব্যलिङ्गालङ्कारः । वृत्तं च वसन्ततिलका ॥ ९ ॥
विदूषकः—राजोक्तिमनुवदन् विदूषकः कथयति—यदि = चेत् एवं = इत्थम् भवदुक्तं सत्यं तदा इदानीं = साम्प्रतं रूपवतीनां = रूपाभिमानिनीनां सुन्दरीणां स्त्रीणाम्। प्रत्यादेशः = प्रत्याख्यानं, निराकरणम्, अनन्यसाधारणसौन्दर्यशालिनी सेति भावः ।
मालूम पड़ता है कि ब्रह्माजी ने आज तक जितने भी सृष्टि के उत्पादन के उत्तम-उत्तम योग जाने और सीखे हैं। उन सब योगों को चित्त में रखकर और अपनी सम्पूर्ण कारीगरी खर्च करके रूप और सौन्दर्य की राशि के व्यय से इस कृशाङ्गी शकुन्तला को बनाया है। अतः ब्रह्माजी की वर्तमान सभी स्त्री सृष्टियाँ अलगं, यह तो कोई अपूर्व अद्भुत स्त्री सृष्टि ही है ॥ ९ ॥
विशेष—राजा दुष्यन्त को ब्रह्मदेव की सामर्थ्य का स्मरणकर तथा शकुन्तला का अद्भुत सौन्दर्य देखकर मालूम पड़ता है कि यह स्त्री रत्न की एक अपूर्व सृष्टि है । प्रतीत होता है कि उन्होंने पहले चित्र बनाकर बड़े मनोयोग से इसे बनाया है, अतः इसका सौन्दर्य इस प्रकार लोकोत्तरवर्णनातीत है ।
विदूषक—तो, फिर यह शकुन्तला सभी = देवाङ्गना, मनुष्य आदि रूपवती स्त्रियों का प्रत्याख्यान = मान तथा गर्व का मर्दन करने वाली है, यही समझना चाहिए ।
द्वितीयोऽङ्कः ९९
राजा—इदं च मे मनसि वर्त्तते।
अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहै- $^१$रनाविद्धं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम्। अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति $^२$विधिः ॥ १० ॥
राजा—अथ राजा तस्या रूपसम्पदा यौवनेन च सन्धुक्षिताभिलाषः तल्लाभविषये स्वमनोव्यापारं प्रकटयन्नाह—इदं = एतदतिरिक्तं च = अपि मे = मम मनसि = हृदये वर्तते = अस्ति।
अन्वयः—अनाघ्रातं पुष्पम् (इव) कररुहैः अलूनं किसलयम् (इव) अनाविद्धं रत्नम्, (इव) अनास्वादितरसं नवं मधु (इव) अखण्डं पुण्यानां फलम् इव च अनघं तद्रूपम्, विधिः इह कं भोक्तारं समुपस्थास्यति (इति) न जाने।
शकुन्तलाया लोकोत्तरं लावण्यं सञ्चिन्त्य तल्लाभे सन्दिहानो राजा दुष्यन्तो नर्मसचिवं विदूषकं ब्रवीति—अनाघ्रातमिति। अनाघ्रातं-न आघ्रातं = नासिकाविषयीकृतमिति अनाघ्रातं = अकृतआघ्राणम्, अकृतसुरभिगन्धोपभोगम्, पुष्पं = कुसुमं (इव) (अनेन मकरन्दसौरभपूर्णत्वं द्योत्यते) कररुहैः = नखैः अलूनं = अच्छिन्नम्, अत्रोटितम्, किसलयं = पल्लवः, अशोकादिनवदलम् (इव), (अनेनाम्नात्वं ध्वन्यते) अनाविद्धं = आसमन्ताद्वेधरहितम् रत्नं = हीरकादिविशिष्टमुक्तादानादि (अनेन धारणार्थं गात्रसम्पर्काभावादौज्वल्यातिशयः सूच्यते) न आस्वादितः = रसनाविषयीकृतः रसः = आनन्दानुभवः यस्य तत् अनास्वादितरसम् = अगृहीतास्वादमनुच्छिष्टं च नवं = प्रत्यग्रं-मधु=पुष्परसात्मकं क्षौद्रम् (इव) (अनेन पतिशेषत्वादिदोषराहित्यं सूचितम्) अखण्डं = न खण्डो विभागो यस्य तत् अखण्डं = परिपूर्णं, पुण्यानां = अनेकजन्मार्जितानां सुकृतानां फलं = परिणामः इव सुदुर्लभम् न अघं यस्मिन् तत् अनघं = निष्पापम्, निर्मलं निष्कलङ्कं तद्रूपं-तस्याः शकुन्तलायाः रूपं = सौन्दर्यादिकं लावण्यं विधिः = ब्रह्मा, इह = अत्र जगति, शकुन्तला-रूपस्य विषयं वा क भाग्यवन्तं पुरुषं भोक्तारं = उपभोगकर्तारम् उपस्थास्यति = उपस्थापयिष्यति, उपसंक्रमिष्यति। तत् अहं न जाने = नाहं वेद्मि, एतद्रूपानुरूपतरुणसृष्टेरभावादिति भावः।
इदमस्य तात्पर्यम्—मित्र माढव्य ! तां मुनिकुमारीमनुध्यायन्नहं शोचामि यत् क्रीडोद्यानपूर्णविकसितमपि केनाप्यनघ्रातत्वात् सौरभसम्भारं सुमनमिव नखाग्रैर्वृन्तात्
राजा—हाँ, मित्र ! मेरे मन में तो यहां तक बात उठ रही है कि—
विधाता शकुन्तला का यह निर्दोष रूप-लावण्य जिस भाग्यशाली के उपयोग में लायेंगे, क्योंकि इसका मनोहर सौन्दर्य बे-सूँघा हुआ पुष्प, नाखूनों से न नोंचे गये कोमल पल्लव, बिना वेंधा हुआ = अखण्डित रत्न तथा जिसका रस नहीं चखा गया है उस अभिनव मधु के समान तथा पुष्पों के अखण्डित फल का तरह है। अर्थात् यह किस भाग्यशाली पुरुष की अर्द्धांगिनी बनेगी मैं यही बार-बार विचार कर रहा हूँ ॥ १० ॥
विशेष—यहां कवि ने निसर्ग सुन्दरी शकुन्तला के मनोहर रूप का चित्रण करते हुए उसे अनाघ्रात पुष्प, नखों से अलून किसलय, अनाविद्ध रत्न, अनास्वादित मधु तथा पुष्पों का अखण्ड
पाठा०—१. रनाभुक्तं। २. भुवि।
१०० अभिज्ञानशाकुन्तलम्
विदूषकः—तेण हि लहु परित्ताअदु णं भवं । मा कस्स वि तवस्सिणो इंगुदी-तेल्लमस्सचिक्कणसीसस्स हत्थे पडिस्सदि [ तेन हि लघु परित्रायतामेनां भवान् । मा कस्यापि तपस्विन इंगुदीतैलमिश्रचिक्कणशीर्षस्य हस्ते पतिष्यति ] ।
त्रोटिताशोकनवपल्लवमिव वेधादिदोषहीनं हीरकादिरत्नमिव, अभुक्तरसं मधु इव, अभुक्तपरिपाकं सुकृतफलमिव ब्रह्मदेवः कं भाग्यवन्तं पुमांसं तद्रूपभोक्तारं सृष्टवानिति न वेद्मि-यतो हि विधेर्विलसितानि दुर्ज्ञेयानि भवन्ति ।
अत्र परिकर-मालोपमा-शोभा-श्रुतिवृत्त्यनुप्रासा अलङ्काराः छन्दश्च शिखरिणी ॥१०॥
विदूषकः—राजोक्तिं श्रुत्वा विदूषक आह—तेन हि = यस्मात् सा स्त्रीललामभूता भवद्विवाहयोग्या च तस्मात् कारणात् निश्चयेन—लघु = द्रुतम्, इदानीमेव भवान् = त्वम् परित्रायतां = रक्ष एनां = शकुन्तलाम् परपरिग्रहरूपान् भयाद्रक्षतु स्वयमेनामङ्गीकुरुतामित्यर्थः। मां = इदं न स्यात् यत् इङ्गुद्याः तैलम् इङ्गुदीतैलं = तापसतैलं तेन मिश्रं = सम्पृक्तम् अतः चिक्कणं = स्निग्धं शीर्ष =मस्तकं यस्य स तस्येङ्गुदीतैलमिश्रशीर्षस्य कस्यापि = कस्यचित् तपस्विनः = तापसस्य हस्ते = पाणौ पतिष्यति = यास्यति । अतस्तपनात् पूर्वमेव भवान् तां स्वीकुरुतामिति भावः ।
फल बतलाया है जिसका तात्पर्य है कि अभीतक किसी पुरुष ने इस शकुन्तला के सौन्दर्य एवं सौकुमार्य का उपभोग नहीं किया है। यही तात्पर्य नखों से आलून पल्लव, अनाविद्धरत्न, अनास्वादित मधु तथा पुण्यों के अखण्ड फल से भी निकलता है। वन में उत्पन्न शकुन्तला के लिए जंगली फूल, पल्लव, रत्न तथा मधु की उपमा देकर कवि ने अपना नैसर्गिक प्रवृत्ति चित्रण की ओर किया है क्योंकि वन एवं पर्वतों के उपादानों का ग्रहण करना उनका स्वाभाविक गुण है। शकुन्तला ने लावण्य के लिए पुष्प की उपमा देने से कवि ने उसमें सुगन्धि होने से उसे पद्मिनी नायिका होने का संकेत किया है, नखों से अच्छिन्न पल्लव की उपमा से कोमलता, सुन्दर और नयापन व्यक्त किया गया है। सूँघने से फूल की सुगन्ध कम होती है तथा नाखून से तोड़ने पर पत्तों में खरोंच से चिह्न हो जाता है। अनास्वादित मधु की उपमा पुष्पों की ओर मधुपके समान पुरुषों के लिए शकुन्तला का सौन्दर्य अत्यन्त लुभावना प्रतीत होता है। मधु में नया अनास्वादित विशेषण महत्त्वपूर्ण है। पुराना और आस्वादित होने से मधु में विकृति आ जाती है और स्वाद में विरसता होती है। बींधे हुए रत्न को उत्तमता नहीं मानी गयी है, रत्न परीक्षा के प्रसंग में सारसमुच्चय में अनाविद्ध रत्न को उत्तम बताया गया है—
'वृत्तं स्निग्धसमुज्ज्वलं शुचिगुरु श्वेतं बृहत् कोमलम् ।
स्वच्छान्तं समसूक्ष्म वेधसुरभि त्रासादिभिर्वर्जितम् ॥'
यहाँ शकुन्तला के रूप को कवि ने अनघ कहा है, जो विश्वकोश के अनुसार निर्मल का पर्यायवाची है—'अनघो निर्मला पापमनोज्ञेषु च मेघवत् ।' और रूप का लक्षण इस प्रकार है—
'अङ्गान्यभूषितान्येव प्रक्षेपार्थैर्विभूषणैः ।
येन विभूषितवद् भान्ति तद्रूपमिति कथ्यते ॥'
विदूषक—तो मित्र ! आप शीघ्रता से शीघ्र वहाँ पहुँच जाइए। कहीं वह शकुन्तला इंगुदी के तेल से चिकने शिर वाले मैले-कुचैले किसी तपस्वी ब्राह्मण कुमार के हाथ में न पड़ जाय। अर्थात् किसी तपस्वी से उसका विवाह न हो जाय ।
विशेष—यहाँ हास्यप्रिय विदूषक का कहना भी हास्यमय ही है—वह राजा को उपदेश देता है कि जब उसका उपभोक्ता कौन होगा ? यह निश्चय नहीं, तो आप शीघ्र जाकर उससे विवाह कर लें । अन्यथा किसी अयोग्य से उसका विवाह न हो सके ।
द्वितीयोऽङ्कः | १०१
राजा—परवती खलु तत्रभवती । न च ^१संनिहितोऽत्र गुरुजनः ।
विदूषकः—अत्तभवन्तं अंतरेण कीदसो से दिट्ठिराओ [अत्रभवन्तमन्तरेण कीदृशस्तस्या दृष्टिरागः । ]
राजा—निसर्गादेवाप्रगल्भस्तपस्विकन्याजनः । तथापि तु—
अभिमुखे मयि ^२संहृतमीक्षणं
हसितमन्यनिमित्त^३कृतोदयम् ।
विनयवारितवृत्तिरतस्तया
न विवृतो मदनो न च संवृतः ॥ ११ ॥
राजा—अथ विदूषकसूचितस्य यस्य शीघ्रतरपरित्राणस्याशक्यतामवधारयन् राजा सविषादमाह परवती = पराधीना परवशा खलु = निश्चयेन तत्रभवती = माननीया शकुन्तला (स्त्रीरत्नत्वान्माननीयत्वम् ) न च अत्र = अस्मिन् स्थाने, आश्रमे गुरुजनः = अस्याः पूज्यः पिता कण्वो महर्षिः सन्निहितः = उपस्थितः । अतो न सहसा तस्या विवाहमङ्गलसंभवः न वा सा शीघ्रं सुलभेति भावः ।
विदूषकः—राजविषये शकुन्तलया अनुरागं जिज्ञासमानो विदूषकः प्राह—अत्रभवन्तं = पूज्यं श्रीमन्तं अन्तरेण = भवद्विषये कीदृशः = किम्भूता तस्याः = शकुन्तलाया दृष्टिरागः = दृष्टेः चक्षुषः रागः = अनुरागः, क्रोधदयारागविरागादयः सर्वेऽपि भावा प्रायः चक्षुषैव व्यज्यन्ते इति भावः ।
राजा—स्वभावसरलायां तस्यां दृष्टिरागस्य दुर्लक्ष्यत्वं कथयन् राजा प्राह—तपस्विकन्याजनः-तपस्विनां = तापसानां कन्याजनाः = कुमार्यः निसर्गात् = स्वभावात् एव अप्रगल्भा = अनुरागप्रकाशनकौशलशून्याः तथा च नागरिकयौवनपरिचितदाम्पत्यव्यवहारानभिज्ञत्वादप्रौढा भवन्ति । तथापि = सामान्यतपस्विकन्यकानाममित्थं भूतत्वेऽपि तु = किन्तु तया हृद्गतो भावः ।
अन्वयः—मयि अभिमुखे सति ईक्षितं संहृतम् अन्यनिमित्तकृतोदयं हसितम्, अतो विनयवारितवृत्तिः मदनः तया न विवृत्तः, न च संवृतः ।
शकुन्तलाया आत्मनि अनुरागविशेषं संभावयन् राजा विदूषकं कथयति—अभिमुख-
राजा—नहीं मित्र ! वह तो पराधीन हैं तथा उसके पालयिता पिता महर्षि कण्व भी अभी आश्रम पर मौजूद नहीं है । इसलिए अभी उसके विवाह का कोई प्रसंग ही नहीं है ।
विदूषक—अच्छा, तो बताइए कि आपके ऊपर उसका अनुराग कैसा है ?
राजा—मित्र ! जङ्गली तपस्वियों की कन्यायें तो स्वभाव से ही भोली-भाली तथा मुग्धा हुआ करती हैं । अतः उनके मन के भाव को ठीक-ठीक पता लगाना कठिन काम है । तो भी—
मेरे संमुख होते ही वह अपनी आँखों को दूसरी तरफ हटा लेती थी, दूसरी बातों के प्रसंग के व्याज से वह हँसती भी थी । इस प्रकार विनय से अवरुद्ध अपनी अभिलाषा तथा कामवासना को न तो उसने स्पष्टतया व्यक्त ही किया न पूर्ण रूप से छिपाया ही । अतः प्रतीत होता है कि वह मेरे में अनुरक्त भी है और सङ्कोच भी करती हैं ॥ ११ ॥
विशेष—उत्तम नायिकाओं के शृङ्गार-लज्जा का विवेचन करते हुए मातगुप्त ने लिखा है कि—
पाठा०—१. संनिहितगुरुजना । २. संवृतमीक्षितं । ३. रुधोदयम् ।
१०२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
विदूषकः—ण खु दिट्ठमेत्तस्स तुह अंक समारोहदि । [ न खलु दृष्टमात्रस्य तवाङ्कं समारोहति । ]
राजा—मिथः प्रस्थाने पुनः शालीनतयापि काममाविष्कृतो भावस्तत्रभवत्या। तथा हि—
इति । मयि अभिमुखे = संमुखं स्थिते सति, तस्या मुखकमलं पश्यति सति तया ईक्षितं = नेत्रविलोकनं वा संहृतं = निवारितं गोपितं, पराङ्मुखं कृतम् अभिमुखोऽहं तया गूढं वीक्षित इत्यर्थः, अन्यत् = इतरत् निमित्तं = हेतु यस्य तत् अन्यनिमित्तम् अन्यनिमित्तं = अन्यहेतुकं यथा स्यात्तथा कृतः = विहितः उदयः = आविर्भावः यस्य तत् अन्यनिमित्त-कृतोदयम् कथान्तरव्याजेन तया हसितं = हासः कृतः, विनयेन = शीलेन वारिता नियमिता वृत्तिः = व्यापारो यस्य स विनयवारितवृत्तिः = लज्जावरुद्धप्रसरः मदनः = कामः मद्विषयकः प्रेमा तया = शकुन्तलया न विवृतः = न प्रकटीकृतः न च संवृतः = न च गोपायितः निगूहितः, मुग्धात्वेन दृष्टिपरावर्तनादिना निगूहितोऽपि मद्विषयको भावोऽन्य-निमित्तकथादिभिर्हसितादिभिर्वा स्वानुरागप्रकटनात् स्फुटीकृतः ।
मित्र ! यदाहं तत्संमुखे तिष्ठन् तन्मुखं सस्पृहं द्रष्टुमभिलषितवान् तदा सा केनापि व्याजेन मद्दर्शनं परिहृतम् । यदा चाहं तदनभिमुखमतिष्ठं तदा सा मां प्रच्छन्नतया-ऽद्राक्षीत् । तथैव मम सम्मुखे तन्मुखे यदा मन्दहासो दृष्टः तदा सा मुखं तिर्यक् कृतवती। अतोऽहं तर्कयामि यत् सा मयि वाढमनुरागवती ॥ ११ ॥
विदूषकः—राज्ञो वचनमाकर्ण्य तस्मिन् शकुन्तलाया अनुरागं निश्चिन्वन् विदूषकः सपरिहासमाह—दृष्टमात्रस्य=तया तदानीं दृष्टस्य तव=भवतः, अङ्कं=क्रोडम्, समारोहति=आरूढा भवति । अपरिचितस्य तव विश्वासाभावात् तया स्वानुरागो न सम्यक् प्रकटित इति भावः ।
राजा—विदूषकोक्त्या हृष्टो राजा तस्या स्वस्मिन् प्रणयचेष्टां कथयन्नाह—मिथः=
‘विकसित-कपोलानामुत्फुल्लामललोचनम् ।
किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं तद्विदो विदुः ॥
उत्तमस्य समुद्दिष्टं स्मितं हसितमेव च ।’
दृष्टि मिलते ही हटा लेना तथा किसी दूसरे व्याज से हँसना, यह मुग्धा नायिकाओं द्वारा काम-वासना को छिपाने का स्वरूप है । इस प्रकार हसित में अनुराग का सूचक बताते हुए कहा गया है कि—
‘उत्फुल्ल-गण्डमण्डलमुल्लसित-दृगन्तसूचिताकृतिम् ।
नमन्त्यापि मुखाम्भोजमुन्नमितं रागसाम्राज्यम् ॥’
नायिकाओं को मुग्धा होना यौवनावस्था के आरम्भ का सूचक है, मुग्धा नायिकाएँ न तो अपने प्रेम को छिपा पाती हैं, न व्यक्त ही करती हैं । उनकी स्थिति हिंडोले पर चढ़ी स्त्री के समान होती है। मुग्धा की परिभाषा इस प्रकार है—
‘तत्र कन्या त्वरूढा स्यात् सलज्जा पितृपालिता ।
सखीकेलिषु विक्षुब्धा प्रायो मुग्धा गुणान्विता ॥’
विदूषक—मित्र ! तो क्या आप चाहते हैं कि आपको देखते ही वह आप की गोद में आकर बैठ जाय ?
राजा—मित्र अनसूया तथा प्रियम्बदा नामक अपनी सखियों के साथ वहाँ से