अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 169, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वितीयोऽङ्कः ८७
राजा—रैवतक, सेनापतिस्तावदाहूयताम् ।
दौवारिकः—तह [ तथा ] । ( इति निष्क्रम्य सेनापतिना सह पुनः प्रविश्य ) एसो अण्णावअणुकण्ठो भट्टा इदो दिण्णदिट्ठी एव्व चिट्ठदि उवसप्पदु अज्जो [ एष आज्ञावचनोत्कण्ठो भर्त्ता यतो दत्तदृष्टिरेव तिष्ठति । उपसर्पत्वार्यः ] ।
सेनापतिः—( राजानमवलोक्य ) दृष्टदोषापि स्वामिनि मृगया केवलं गुण एव संवृत्ता तथा हि देवः—
अनवरतधनुर्ज्यास्फालनक्रूरपूर्वं¹
रविकिरणसँहिष्णु स्वेदलेशैरभिन्नम् ।
राजा—रैवतक !=दौवारिक ! सेनापतिः=सेनानीः तावत् आहूयताम्=आकार्यताम् ।
दौवारिकः—तथा = यथा आज्ञापयति देवः ( इति = एवं कथयित्वा निष्क्रम्य = रङ्गमञ्चाद् बहिर्भूत्वा सेनापतिना सह = सेनानिना सह = साकं पुनः = भूयः प्रविश्य = रङ्गमञ्चे प्रकटितः ) एषः = अयं पुरोवर्ती आज्ञाया आदेशस्य वचने = कथने उत्कण्ठा = उत्सुकता त्वरा यस्य स आज्ञावचनोत्कण्ठितः आदेशदानसमुत्सुकः भर्ता = स्वामी इतः = आवां प्रति दत्ता = प्रदत्ता दृष्टिः = नेत्रव्यापारः येन स इति दत्तदृष्टिः एव तिष्ठति = उपविष्टोऽस्ति, आर्यः = श्रीमान् उपसर्पतु = समीपमुपगच्छतु ।
सेनापतिः—( राजानमवलोक्य=दुष्यन्तं दृष्ट्वा ) दुष्यन्तविषये मृगयाया गुणत्वं समर्थयति-दृष्टाः=अनुभूता संभाविता वा दोषाः=अवगुणाः यत्र यथा वा सा यद्वा दृष्टा शास्त्रेषु निर्दिष्टा दोषाः हिंसाजन्यपापादयो यस्यां सा दृष्टदोषा = भूरिदोषजननी मृगया = आखेटकार अपि यद्यपि = तथापि स्वामिनि = देवे गुणः = अलङ्कृतिः एव संवृत्ता = भूता । तथा हि = उदाह्रियते-देवः = स्वामी इतीदं पदं बिभर्त्तीत्यनेनेन सम्बद्धयते ।
अन्वयः—गिरिचरो नाग इव देवः अनवरतधनुर्ज्यास्फालनक्रूरपूर्वं रविकिरणसहिष्णु-स्वेदलवैः अभिन्नम् अपचितम् अपि व्यायतत्वात् अलक्ष्यं प्राणसारं गात्रं बिभर्ति ।
राजा—रैवतक ! जरा सेनापति को बुलाना ।
विशेष—सेनापतिः—सुशील, सबल, आलस्यहीन, मृदुभाषी, शत्रु के दोषों से परिचित, कुलीन, समय का अभिज्ञ, अस्त्र-शस्त्र आदि का रहस्यज्ञ समाज में सरल, उचित स्थानों से परिचित, काल का जानकार और गुणवान् होना चाहिए—सेनापति का लक्षण इस प्रकार है—
‘शीलवान् सत्त्वसम्पन्नः त्यक्तालस्यः प्रियम्वदः :
पररन्ध्रान्तराभिज्ञो यात्राकालविशेषवित् ॥
अस्त्रशस्त्रातितत्त्वज्ञो लोके चावक्रतां गतः ।
देशवित् कालविच्चैव भवेत्सेनापतिर्गुणैः ॥’
द्वारपाल—जो आज्ञा महाराज की, अभी बुला लाता हूँ (बाहर जाकर सेनापति को साथ में लेकर भीतर आकर सेनापति से ) आर्य ! भीतर पधारिए महाराज आपकी प्रतीक्षा में आपको कुछ आज्ञा देने के लिए हम लोगों की ओर दृष्टि डाले ही हैं ।
सेनापति—( राजा को देखकर मन ही मन ) यद्यपि शिकार खेलने में बहुत दोष हैं, क्योंकि शिकार खेलना भी एक व्यसन ही है, हमारे इन प्रभु=महाराज के लिए तो यह व्यसन भी गुणदायक ही हो रहा है, क्योंकि—
पाठा०—१. क्रूरकर्मा । २. सहिष्णुः······रभिन्नः ।