अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

८८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

अपचितमपि गात्रं व्यायतत्त्वादलक्ष्यं
गिरिचर इव नागः प्राणसारं बिभर्त्ति ॥ ४ ॥

( उपेत्य ) जयतु स्वामी, गृहीतश्वापदमरण्यम् । किमन्यत्रावस्थीयते ?
राजा—मन्दोत्साहः कृतोऽस्मि मृगयापवादिना माढव्येन ।

तथाविधं राजानं दुष्यन्तं दृष्ट्वा सेनापतिः स्वामिनि मृगयाया गुणत्वं समर्थयन् स्वात्मनि चिन्तयति—अनवरतेति । गिरौ = पर्वते चरति = विहरति इति गिरिचरः = विहारी नाग इव = गज इव देवः = स्वामी अनवरतं = सततं धनुषः = कार्मुकस्य ज्यायाः = मौर्व्याः आस्फालनेन = संघर्षणेन क्रूरः = कठोरः पूर्वः = पूर्वभागः यस्य तत्-अनवरतधनुर्ज्यास्फालनक्रूरपूर्वम्, रवेः = सूर्यस्य किरणानां = रश्मीनां सहिष्णु = अभ्यासबलात् सहनशीलं = आतपेऽप्यक्लान्तमिति रविकिरणसहिष्णु = आदित्यतेजः सहनशीलम् स्वेदलवैः = स्वेदस्य लवाः = बिन्दवः स्वेदलवाः तैः स्वेदलवैः = श्रमवारिबिन्दुभिः अभिन्नम् = असंस्पृक्तम् अपचितं = कृशम्, अपि व्यायतत्वात् = मृगयाव्यापारव्यायामात् अलक्ष्यं = अपरिचितत्वेन लक्षयितुमशक्यम् प्राणसारं—प्राणेन = बलेन सारं = स्थिरमिति प्राणसारं यद्वा प्राणः = बलं सारः = तत्त्वं यस्मिन् तत् प्राणसारं तत् गात्रं = वपुः बिभर्त्ति = धारयति । अयं भावो यथा आरण्यको गजो राजगर्ज इव न राजभोगान् लभते अपितु आरण्यकवनमूलफलासनो दुर्बलकलेवर एव राजभोगानुजीवि नागरिकमजायेक्षया वैशिष्ट्यं बिभर्त्येव तथैव महाराजो दुर्बलशरीरोऽप्युत्कर्षतां बिभर्त्येवेति भावः । अत्र परिकर-श्लेष-उपमा-वृत्ति-श्रुत्यानुप्रासा अलङ्काराः मालिनी वृत्तं च ॥ ४ ॥

( उपेत्य = आज्ञावचनोत्कण्ठया समीपमुपसृत्य ) जयतु = सर्वोत्कर्षेण वर्तताम् स्वामी=देवः गृहीताः=धृताः शोभिताः श्वापदाः=हिंस्रा जन्तवो यस्मिन् तत् गृहीतश्वापदम् = निरुद्धमृगयातायातम्=अरण्यं=वनम्, जातम् किमन्यत्र=अन्यस्मिन् स्थाने अवस्थीयते=अवस्थानं क्रियते, क्रियेत ।

राजा—मृगयायाः = आखेटस्य अपवादिना = निन्दकेन माढव्येन माढव्यनाम्ना विदूषकेन मन्दः = शिथिलः क्षीणमृगयाविषयकः उत्साहः यस्य स मन्दोत्साहः कृतः = विहितोऽस्मि ।

इनका तो मृगया के कारण बराबर धनुष को चढ़ाते रहने से पूर्ण व्यायाम हो जाने के कारण शरीर सुदृढ एवं कठोर हो गया है और सूर्य की प्रखर किरणों के सहन करने की क्षमता भी इनमें आ गई है। इनको परिश्रम से तथा सूर्य के सन्ताप से भी पसीने नहीं आते हैं, इनका शरीर यद्यपि परिश्रम से कृश हो गया है, फिर भी गढा रहने के कारण कृशता प्रतीत नहीं हो रही है। अतः जिस प्रकार जङ्गली हाथी का शरीर कृश होते हुए भी बलिष्ठ और शक्तिसम्पन्न होता है वैसे ही महाराज का शरीर कृश होते हुए भी उत्साह सम्पन्न, सुदृढ, परिश्रम सहिष्णु तथा क्षमता-शील है ॥ ४ ॥

( पास में जाकर ) महाराज की जय हो, महाराज ! जङ्गल के हिंस्र जीव पकड़ लिए गये हैं । क्या, दूसरी जगह डेरा डाला जाय ? महाराज की क्या आज्ञा है ?
राजा—शिकार का निन्दक इस माढव्य विदूषक ने मेरा शिकार खेलने का उत्साह ही भंग कर दिया है । अतः अब मैं शिकार नहीं खेलूँगा ।

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA