भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 171, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 171

द्वितीयोऽङ्कः

सेनापतिः—( जनान्तिकम् ) सखे, स्थिरप्रतिबन्धो^१ भव । अहं तावत्स्वामिनश्चित्तवृत्तिमन्वर्तिष्ये । ( प्रकाशम् ) ^२प्रलपत्वेष वैधवेयः । ननु प्रभुरेव निदर्शनम् ।

मेदश्छेदकृशोदरं लघु ^३भवत्युत्थानयोग्यं वपुः
सत्त्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयोः ।
उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले
मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामीदृग्विनोदः कुतः ॥ ५ ॥

सेनापतिः—( जनान्तिकं = माधव्यं प्रति मन्दस्वरेण ) राजोक्तमाकर्ण्य विश्रामावसरलाभेन मनसि हृष्यन् सेनापति विदूषकमाह—सखे ! = मित्र ! त्वमिव अहमपि विश्रमोत्सुकोऽस्मि, त्वया मध्ये न विरन्तव्यम् स्थिरप्रतिबन्धः—**स्थिरः=**अविचलितः प्रतिबन्धः = मृगया विरोधः यस्य सः स्थिरप्रतिबन्धः, भव, नैसर्गिकेण चापलेन पुनरपि राज्ञो मतं नानुसरति भावः । अहं हि = अयं जनः यावत् स्वामिनः = महाराजस्य चित्तवृत्ति = मनोव्यापारम्, अनुवर्तिष्ये = अनुगमिष्यामि भृत्यत्वादित्यर्थः ( प्रकाशं = स्पष्टम् ) एषः = अयं पुरोवर्ती विधवापुत्रः विदूषकः, प्रलपतु = मृगयापवादं वदतु नाम ननु = दृढामन्त्रणे प्रभुरेव निदर्शनम् = महाराज एव दृष्टान्तः । मृगया गुणानां देवे दर्शनादिति भावः । अग्रे श्लोकेन मृगयागुणो वर्ण्यते ।

अन्वयः—वपुः मेदश्छेदकृशोदरं लघु उत्थानयोग्यं भवति भयक्रोधयोः सत्त्वानां विकृतिमच्चित्तमपि लक्ष्यते चले लक्ष्ये इषवः सिध्यन्ति यत् धन्विनां स च उत्कर्षः मृगया मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति ईदृग् विनोदः कुतः ।

सेनापतिर्मृगयाया गुणान् वर्णयति—भेद इति । वपुः = शरीरं मेदसः = वसायाः छेदेन = अल्पीभावेन कृश = क्षीणं, उदरं यस्मिन् तत् मेदश्छेदकृशोदरं = मेदोविनाश-तनुतरोदरम् अत एव लघु = भाररहितं उत्थानयोग्यं = उत्थानस्य = अनालस्यलक्षणस्योद्योगस्य योग्यं = आश्रयभूतं भवति यद्वा उत्साहयोग्यं = उत्साहशालि **भवति । भयक्रोधयोः=**भीतिकोपयोः विकारयोः **सत्त्वानां=**सिंहव्याघ्रादिजन्तूनां विकृतिमत् = विकृतियुक्तं चित्तं = चेतः लक्ष्यते = लक्षणैर्ज्ञायते चले = चञ्चले लक्ष्ये = शरव्ये-मृगयादिरूपे वेद्ध्ये


सेनापति—( हाथ की आड़ लेकर विदूषक से ) मित्र माधव्य ! आप अपनी बात पर अडिग रहिएगा । मैं महाराज को प्रसन्न करने के लिए ही उनके मन की बात बताता हूँ (प्रगट में) महाराज ! माधव्य तो मूर्ख है, जो ऐसी बात बकता है । शिकार के गुणों को यह क्या जाने । आखेट के गुणों के तो आप ही प्रत्यक्ष उदाहरण हैं । आप देखें—

शिकार खेलने से पेट की चर्बी कम हो जाती है और शरीर फूर्तीला एवं उत्साह सम्पन्न हो जाता है । भय तथा कोप में जङ्गली जीवों का मनोभाव मालूम पड़ जाता है । बाण चलाने वालों का विशेष गुण चल-लक्ष्य पर बाण प्रहार सिद्ध हो जाता है । इसलिए शिकार को व्यसन मानना सर्वथा व्यर्थ है । मृगया जैसे मनोविनोद का साधन अन्यत्र कहीं नहीं है ॥ ५ ॥

**विशेष—**यहाँ सेनापति ने बड़ी चतुराई से काम लिया है—उसने विदूषक की ओर हाथ करके पहले ही समझा दिया कि मित्र ! मैं केवल राजा को प्रसन्न करने के लिए ही शिकार की प्रशंसा तथा तुम्हें विधवा का पुत्र कह कर तुम्हारी निन्दा कर रहा हूँ, तुम बुरा न मानना, अपनी बात पर डटे रहना ताकि मृगया खेलना बन्द हो जाने से हमलोगों को कुछ आराम मिल जाय । इसके


पाठा०—१. दृढप्रतिज्ञो । २. प्रलपत्येष वैधवेयः । ३. भवत्युत्साहयोग्यं ।