भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 172, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 172
६०अभिज्ञानशाकुन्तलम्

विदूषकः—( सरोषम् ) अपेहिरे उच्छाअहेतुक ! अवेहि अत्तभव पकिदिं आपण्णो । तुमं दाव दासीए पुत्तो अडवीदो अडवीं आहिंडंतो णरणासिआलोलुवस्स जिण्णरिच्छस्स कस्स वि मुहे पडिस्ससि । [ ( सरोषम् ) अपेहि रे उत्साहहेतुक ! अपेहि अत्रभवान् प्रकृतिमापन्नः । त्वं तावद्दास्याः पुत्रोऽटवीतोऽटवीमाहिण्डमानो नरनासिकावोलुपस्य जीर्णऋक्षस्य कस्यापि मुखे पतिष्यसि । ]

इषवः = बाणाः, भल्लाद्यायुधानि सिध्यन्ति = सफली भवन्ति । यत् धन्वि = धानुष्कानां स च उत्कर्षं = कुशलता धनुर्विद्योन्नतिः मृगयां = आखेटकं मिथ्यैव = असत्यं व्यसनं = दोषाधायकं वदन्ति = लोकाः कथयन्ति, ईदृक् = निरुक्तलक्षणवत्तया एतत्सदृशो हितकारा विनोदः विनुद्यते काल इति विनोद विहारः क्रीडा वा कुतः = न कुत्रापीत्यर्थः । वस्तुतो मृगया नानासद्गुणाधानहेतुभूतोत्पादीयैवेति भावः ।

मृगयायां निम्नोक्ता दश गुणाः प्रोक्ताः सन्ति । तथा हि—

'मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परीवादः स्त्रियोन्मदः ।
तौय्यात्रिकं वृथाट्या च कामजो दशमो गुणः ॥'

'अत्र काव्यलिङ्गवृत्यनुप्रास-समुच्चयालङ्काराः शार्दूलविक्रीडितं च छन्दः ॥ ५ ॥
मृगयायामितस्ततो धावनेन वसायाः कार्श्यात् शरीरं स्फूर्तिशीलं भवति, लक्ष्य-वेधावसरे भयेन पलायमानानां हरिणादीनामिङ्गितानि ज्ञायन्ते, उत्थायोत्थाय निर्भरं धावति परित्रस्ते मृगेऽपि लक्ष्यकौशलं सिध्यति, संमुखे मुख व्यादाय समुत्पतिष्णोः शार्दूलस्य कण्ठे मल्लोत्क्षेपणे महती आनन्दानुभूतिर्भवति । मृगयासक्तचेतसां पुंसां दिनमनायासेन व्यत्येति सर्वथा मनसि समुत्साहो बोभवीति न मृगया सदृशः क्वापि मनोविनोदः सम्भवतीत्यवश्यं मृगया विधेयेति भावः ॥ ५ ॥

विदूषकः—( सरोषं = रोषसहितं ) अपेहि = दूरं गच्छ उत्साहहेतुकः = वृथा उत्साह-वर्द्धक ! अत्रभवान् = पूज्यः श्रीमान् महाराजः प्रकृतिमापन्नः = स्वाभाविकीस्थितिं प्राप्तः । त्वं = भवान् दास्याः पुत्रः = दासीपुत्रः तावत् तु अटवीतोऽटवीं = वनाद्वनान्तरं, अहिण्डमानः = भ्रमन् नरनासिका लोलुपस्य = नराणां = मनुष्याणां नासिकाणां लोलुपस्य =

बाद ( सामने ) राजा से कहता है कि महाराज शिकार खेलने से लाभ होते हैं—जैसे दौड़ने के व्यायाम से मोटापा दूर होकर शरीर फुर्तीला हो जाता है, भय और क्रोध में बिगड़े हुए जानवरों के मन की स्थिति मालूम हो जाती है । चल-लक्ष्य पर धनुर्धारियों का वाण सध जाता है । अतः मृगया को व्यसन बताना उचित नहीं ऐसा मनोरञ्जन अन्यत्र नहीं ।

विदूषक—( क्रोध के साथ ) अरे व्यर्थ उत्साह दिखाने वाले, जा दूर हट, अब तो महाराज शिकार से उदासीन हो गये हैं, तुम्हारे फेर में अब नहीं पड़ सकते हैं । इसलिए अरे, रण्डे का पुत्र ! तूँ एक जङ्गल से दूसरे जङ्गल में घूमता फिरता हुआ किसी बूढ़े खूंखार भालू के, जो मनुष्यों के नाक खाने का अभ्यासी है, उसके मुख में पड़ जायेगा ।

**विशेष—**इस प्रकार सेनापति तथा विदूषक दोनों ने बनावटी मतभेद उपस्थित कर महाराज को शिकार खेलने से विरत करने का प्रयास किया । भालू को नरनासिका लोलुप कहने का तात्पर्य है कि रीछ मनुष्य की नाक नोचने के बाद ही अन्य अङ्ग पर आक्रमण करता है । वृद्ध भालू कहने का अर्थ है वृद्धावस्था में तृष्णा अधिक बढ़ जाती है जिससे वृद्ध की लोलुपता का बढ़ जाना स्वाभाविक है ।