भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 173, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 173

द्वितीयोऽङ्कः ९१

राजा— ^१भद्र सेनापते, आश्रमसन्निकृष्टे स्थिताः स्मः। अतस्ते वचो नाभि- नन्दामि। अद्य तावत्—

गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृङ्गैर्मुहुस्ताडितं छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु। ^२विश्रब्धं क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले विश्रामं लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनुः॥ ६ ॥


लिप्तो कस्यापि जीर्णर्क्षस्य वृद्धमल्लूकस्य मुखे = वदने पतिष्यसि = यास्यसि। वृद्ध- मल्लूकस्तव नासिकां भक्षयतु इति शापः। भल्लूका हि स्वपुरः समागतानां पुसां नासिका- माच्छिद्य खादन्तीति प्रसिद्धिः। वार्द्धके लोलुपता वर्द्धते एवेति स्वभावोक्तिरिति भावः।

राजा—मृगयापरिहाराय कारणान्तरं निर्दिशन् कथयति—भद्र सेनापते ! = महाशय- सेनानिन् ! आश्रमस्य = तपोवनस्य सन्निकृष्टे = समीपे स्थिताः = प्राप्ताः स्मः। अतः = अस्मात् कारणात् ते = तव वचः = वचनं नाभिनन्दामि = प्रशंसामि अद्य = अस्मिन् दिने तावत् = तु।

अन्वयः—महिषाः शृङ्गैः मुहुः ताडितं निपानसलिलं गाहन्तां, मृगकुलं छायाबद्ध- कदम्बकं सत् रोमन्थम् अभ्यस्यतु वराहपतिभिः विश्रब्धं पल्वले मुस्ताक्षतिः क्रियताम्, इदम् अस्मद्धनुः च शिथिलज्याबन्धं सत् विश्रामं लभताम्।

गाहन्तामिति—महिषाः = लुलायाः शृङ्गैः = विषाणैः मुहुः = वारम्वारम् ताडितं = उत्फालितं, निपानसलिलं = आहावजलम्, गाहन्ताम् = आलोदयन्तु, निर्भयत्वाद् यथेच्छं क्रीडन्तु सदा प्रज्वलितस्य जठराग्नेः शान्तये महिषा जलावगाहनं कुर्वन्तीति प्रसिद्धिः। मृगकुलं = हरिणानां समूहः छायासु = अनातपेषु बद्धं = रचितं कदम्बकं मण्डलाकारेणाव- स्थानम् यत तत्—छायाबद्धकदम्बकं = आतपरहिते स्थाने बद्धयूथं मृगकुलं = हरिण- समूहः रोमन्थं चर्वितचर्वणं, उद्गलितशष्पादि-कवलचर्वणम्, अभ्यस्यतु = मुहुर्मुहुः करोतु, पूर्वं मृगयाप्रसङ्गे पलायनपरैः तैः विस्मृतो रोमन्थः इदानीं पुनरपि निःशङ्कं क्रियता- मित्यर्थः। वराहपतिभिः = सूकरश्रेष्ठैः विश्रब्धं = निःशङ्कं पल्वले = अल्पसरोवरे जल- गर्तेषु मुस्ताक्षतिः = मुस्ताख्यकन्दग्रहणाय तस्योत्खननं क्रियतां = विधीयताम्-वराहाः प्रायः कर्दमविशिष्टेऽल्पजले सरोवरे एव औष्ण्यमतिरेकाद्दिवसं यापयन्तीति प्रसिद्धिः। इदं = मृगयार्थमारोपितज्यम् अस्मद्धनुश्च मम चापं च शिथिलः = निरन्तरमाकर्षणात् शैथिल्यमा-


राजा—सेनापते! मैं आश्रम के पास में हूँ। अतः शिकार के समर्थक तुम्हारे वचनों का समर्थन नहीं कर सकता। आज तो—

वनैले भैंसे अपने सींगों से बार-बार जल का ताड़न करते हुए पास के जलाशयों में निर्भय होकर जलक्रीड़ा करें। हरिण वृक्षों की सघन छाया में बैठकर सुखपूर्वक रोमन्थ = जुगाली का अभ्यास करें। बड़े-बड़े जङ्गली सूअर छोटे-छोटे गड्डों में नागरमोथा की जड़ों को खोद-खोदकर खायें और प्रत्यञ्चा ढीला किया हुआ धनुष भी विश्राम करे। आज शिकार नहीं खेली जायेगी। अतः महिष, मृग, शूकर आदि जङ्गली जानवरों को निर्भय होकर स्वच्छन्द विचरण करने दिया जाय॥ ६॥

विशेष—इस पद्य के द्वारा बताया गया है कि मृगया से राजा दुष्यन्त को विरत हो जाने के कारण शोर, भगदड़, प्रहार आदि का भय न होने से पशु, सूअर, मृग, भैंस आदि स्वतन्त्रता- पूर्वक विहार करें।


पाठा०—१. भद्रसेन। २. विस्रब्धैः।