अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

९२ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

सेनापतिः— ^१यत्प्रभविष्णवे रोचते।

**राजा—**तेन हि निवर्तय पूर्वगतान् ^२वनग्राहिणः। यथा न मे सैनिकास्तपोवनं- मुपरुन्धन्ति तथा निषेद्धव्याः। पश्य—

शमप्रधानेषु ^४तपोधनेषु गूढं हि दाहात्मकमस्ति तेजः। स्पर्शानुकूला इव सूर्यकान्तास्तदन्यतेजोऽभिभवाद् वमन्ति ॥ ७॥

पन्न्रः ज्याबन्धः = मौर्वीबन्धः यस्य तत् शिथिलज्याबन्धं = सत् विश्रामं = विश्रान्तिं लभताम् = प्राप्नोतु सद्यः संह्रियतां मृगयेत्यर्थः ॥ ६ ॥

प्राक् मृगयाप्रसङ्गेन वनकोलाहलेन विक्षुब्धा महिषा जलाशयेषु विषाणैः जलोत्फाल-नात् दंशादीन् निवारयन्तो निःशङ्कं जले क्रीडां कुर्वन्तु। मदीयरशरपातशङ्कया उत्प्लुत्यो-त्प्लुत्य पलायमानाः मृगाः छायाशीतलेषु तरुतलेषु निर्भयमवस्थिताः रोमन्थं कुर्वन्तु, सुकरा अपि खातजलेषु अवगाहमवगाहं मुस्तमूलखनने प्रवर्तन्ताम्, चिरमारोपितमौर्वीकमस्मदीयं धनुरपि गुणावरोपणात् विश्रामं लभतामित्येवमादिदेश राजा दुष्यन्त इति भावः।

केचित्तु महिषाश्च महिष्यश्च मृगाश्च मृग्यश्च महिषादिद्वन्द्वपरतया मुस्ता-विश्रान्ति-ज्यानां च स्त्रीलिङ्गनिर्देशानां नायिकात्वारोपेण क्षतौ च दन्तक्षतत्वारोपेण बन्धपदेन च सुरतकरणत्वारोपेण च बन्धशब्दस्य स्नेहवाचकत्या सुरतान्तमौर्वीरूपनायिकाप्रणय-त्वेन नायकनायिकामिथुनव्यापारसूचकत्याऽमुं पद्यं व्याख्यान्ति। व्याख्येयं विदुषां सहृदयानां हृदयाह्लादकत्वेऽप्यन्तेवसतामनुपयोगित्वान्नान्यद्विचायंते।

अत्रातिशयोक्तिस्वभावोक्तिवृत्तिश्रुत्यनुप्रासक्रियासमुच्चयप्रस्तुताङ्कुरकाव्यलिङ्गालङ्काराः वृत्तं च शार्दूलविक्रीडितम् ॥ ६ ॥

**सेनापतिः—**अथ मृगयानिवृत्तिमिच्छन्नपि सेनापतिः राज्ञाज्ञायामेव तद्धेतुतां दर्श-यिष्यन्नाह—प्रभविष्णवे = प्रभुता शक्तिसम्पन्नाय महाराजाय यद्रोचते = रुचिकरं स्यात्तत्तथेवेति भावः।

**राजा—**तेन = तस्मात् कारणात् हि = निश्चयेन पूर्वगतान् = वनग्रहणार्थं मदाज्ञया पूर्वंप्रेषितान् वनग्राहिणः = वनशोधकान् निवर्तय = परावर्त्य आगमय। यथा = येन प्रकारेण न मे = मम सैनिकाः = भटाः तपोवनं = तपस्यारण्यम् न उपरुन्धन्ति = परि-पीयन्ति, तथा = तेन प्रकारेण निषेधव्याः = प्रतिषेधनीयाः। पश्य = अवलोकय।

**अन्वयः—**शमप्रधानेषु तपोवनेषु दाहात्मकं तेजः गूढम् अस्ति हि स्पर्शानुकूलाः अपि सूर्यकान्ताः इव अन्यतेजोऽभिभवात् तत् ते वमन्ति।

तपोपरोधनषेधे कारणं कथयन् राजा दुष्यन्त आह—शमेति। शमः = शान्तिः एव

---

**सेनापति—**जैसी महाराज की इच्छा, वही ठीक है।

**राजा—**तो फिर शिकार की खोज में आगे बढ़े हुए धनुर्धरों को वापस बुला लो और हमारे सैनिक इस आश्रम से दूर ही रहें—ऐसा मेरा आदेश सभी सिपाहियों को सुना दो, क्योंकि देखो—

शान्ति प्रधान तपोवनों के ऋषियों के अन्दर गूढ़रूप से दाहात्मक तेज = अग्नि छिपा रहता है। वे स्पर्शयोग्य सूर्यकान्तमणि की तरह दूसरे के तेज के प्रभाव से जल उठते हैं। अतः ये तपोवन-वासी ऋषिगण भी दूसरे के द्वारा अभिभूत होने से उसे जलाकर खाक कर सकते हैं ॥ ७॥

---

**पाठा०—**१. यथा प्रभविष्णवे । २. धनुर्ग्राहिणः । ३. वनं नाभिरुन्धति दूरात्परिहरन्ति च। ४. तपोवनेषु ।