अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

द्वितीयोऽङ्कः ९३

सेनापतिः—यदाज्ञापयति स्वामी।

विदूषकः—धसदु दे उच्चाहवुत्तंतो। [ ध्वंसतां त उत्साहवृत्तान्तः ]। ( निष्क्रान्तः सेनापतिः )।

राजा—( परिजनं विलोक्य ) अपनयन्तु भवत्यो मृगयावेशम्। रैवतक, त्वमपि स्वं नियोगमशून्यं कुरु।

परिजनः—जं देवो आणवेदि [ यद्देव आज्ञापयति । ] ( इति निष्क्रान्तः )

---

प्रधानं = मुख्यं वस्तु येषां ते तेषु शमप्रधानेषु शान्तेष्वपि अतएव तपः एव प्रधानं = वित्तं, जीवनसर्वस्वं येषां ते तेषु तपोधनेषु दाहात्मकं = दाहजनकं लक्षणया दाहस्वभावं शीघ्रकार्यकारिफलं तेजः = धाम गूढं = प्रच्छन्नं यथा स्यात्तथा अन्यजनैरदृश्यमित्यर्थः अस्ति। हि = यतः स्पर्शानुकूलाः = सुखकरस्पर्शा अपि सूर्यकान्ताः = सूर्यकान्तमणयः अन्यतेजोऽभिभवात् = अन्येषां तेजसामभिभवात् = समाक्रमणात् दहन्ति = अग्निं वमन्तः दाहसमर्था भवन्ति। बहिः = सुखकरा अपि जडाः सूर्यकान्तमणयोऽभिभवाद् यथा दहन्ति तथैव प्रायः शान्तान्यपि तपोवनानि पराभवादृद्दहन्तीत्येव। तेषामबुद्धिपूर्वकत्वात् प्रतीकारानर्हत्वं व्यङ्ग्यम्। मुनीनां शापायुधत्वे प्रमाणं यथा महाभारते—

‘मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्रा शस्त्रपाणयः॥’

तथा च स्पर्शे सति शीतला अपि प्रतीयमानाः सूर्यकान्तमणयो यथा सूर्यतेजसा अन्तः-स्थितमग्निं बहिरुद्गिरन्ति तथा स्वभावतः शमप्रधाना ऋषयः परकृतबलात्कारेण संक्षुब्धहृदयाः स्वान्तःस्थितपरनिग्रहसामर्थ्यं सद्यः प्रकटय्य निगृह्णन्ति परानिति भावः।

अत्र श्रुत्यनुप्रास-श्लेषोपमा-अनुभाव-काव्यलिङ्गालङ्काराः छन्दश्चोपजातिः॥ ७ ॥

सेनापतिः—स्वामी = प्रभुः, महाराजः यत् = तथा आज्ञापयति = आदिशति।

विदूषकः—ते = तव उत्साहवृत्तान्तः = उत्साहस्य = मृगयारूपस्य वृत्तान्तः = चर्चेति उत्साहवृत्तान्तः ध्वंसतां = नश्यतु। विदूषकस्य स्वपक्षविजयसूचकः परिहासोऽयम्। ( सेनापतिः = सेनानीः निष्क्रान्तः = निर्गतः )

राजा—( परिजनं = भृत्यवर्गं विलोक्य = दृष्ट्वा ) अपनयन्तु = दूरीकुर्वन्तु भवत्यः = यूयम् मृगयावेशं आखेटकोपयोगि वेशं = परिधानम् रैवतक ! त्वमपि = एवं = स्वोपयोगि नियोगं = द्वारदेशरक्षणरूपं स्वाधिकारं कर्तव्यम्, अशून्यं = अरिक्तं, सम्पन्नं, पूर्णं कुरु = विधेहि, इतो बहिर्गच्छेति भावः।

परिजनः—देवः = स्वामी यत् = यथा आज्ञापयति = आदिशति तत् कुर्मः ( इति = एवं कथयित्वा निष्क्रान्तः = निर्गतः )

---

सेनापति—जैसी महाराज की आज्ञा।

विदूषक—अरे, व्यर्थ उत्साहपूर्वक ! जा निकल, यहाँ से शीघ्र जा। ( सेनापति निकल जाता है )

राजा—( अपने परिजनों की ओर देखकर ) आपलोग भी जाकर अपना-अपना शिकारी वेश दूर कीजिए। रैवतक ! तुम भो अपने पहरे पर जाओ, आवश्यकता होने पर तुम्हें बुला लेंगे ?

रैवतक—जैसी महाराज की आज्ञा ( निकल जाता है )