अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 168, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें| ८६ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
राजा—वयस्य, तिष्ठ सावशेषं मे वचः।
विदूषकः—आणवेदु भवं [ आज्ञापयतु भवान् ] ।
राजा—विश्रान्तेन भवता ममाप्यनायासे कर्मणि सहायेन भवितव्यम्।
विदूषकः—किं मोदअखंडिआए ? तेण हि अअं सुगहीदो खणो [ किं मोदक-खण्डिकायाम् तेन ह्ययं सुगृहीतः क्षणः ]।
राजा—यत्र वक्ष्यामि। कः कोऽत्र भोः।
( प्रविश्य )
दौवारिकः—( प्रणम्य ) आणवेदु भट्टा [ आज्ञापयतु भर्ता ]।
राजा—वयस्य ! = मित्र ! तिष्ठ = उपविश, सावशेषं = अवशिष्टम्, असमाप्तं मे = मम वचः = वचनम्।
विदूषकः—आज्ञापयतु = आदिशतु, भवान् = त्वम्।
राजा—विश्रान्तेन भवता = क्लान्तिरहितेन, अपनीतमृगया परिश्रमेण त्वया अनायासे = अभ्यासरहिते परिश्रमशून्ये मृगयातिरिक्ते मम = मदीये कर्मणि = कार्ये सहायेन = सहयोगिना भवितव्यम्।
विदूषकः—पुनरपि हास्यव्यञ्जकं जगाद—किं खण्डनं खण्डिकामक्षणार्थं ग्रास-परिणामं = मोदकानां शकलीकरणमित्यर्थः। मोदकस्य = मिष्टान्नस्य खण्डिकायां = मोदक-भक्षणमहोत्सवे तेन तर्हि हि = निश्चयेन सुगृहीतः = सम्यग् अङ्गीकृतः = क्षणः = अवसरः। मोदकमक्षणं चेदनुजानासि तर्हि स्वीकृतमिदं निमन्त्रणमित्यर्थः। सावधानोऽस्मि कथयेति भावः।
राजा—यत्र = यस्मिन् विषये वक्ष्यामि = कथयिष्यामि। शकुन्तलावृत्तान्तं विवक्षुः सोत्कण्ठो राजा दुष्यन्तः तस्य देशस्य विविक्ततां सम्पादयितुमुपक्रमते—भो ! कः, कोऽत्र = अस्मिन् स्थाने वर्तते स आगच्छतु इति शेषः। भोः इति सामान्येन परिजनं प्रति सम्बोधनं वर्तते।
दौवारिकः—द्वारे नियुक्तो दौवारिकः = द्वारपालः। ( प्रविश्य प्रणम्य च ) भर्ता = स्वामी, आज्ञापयतु = आदिशतु।
राजा—मित्र ! ठहरो-ठहरो, मेरी बात तो पूरी ही नहीं हुई, सुन लो।
विदूषक—अच्छा, तो आज्ञा दीजिए।
राजा—अच्छा, आप इस प्रकार विश्रान्ति प्राप्त कर बिना परिश्रम के ही हो सकने वाले मेरे एक कार्य में सहायक होवें।
विदूषक—क्या, लड्डू खाने में ? तब तो मैं तैयार हूँ। (विदूषक को लड्डू खाना अत्यन्त प्रिय है)।
राजा—जिस (उस) अनायास कार्य में मैं कहूँगा। अरे, कौन है पहरे पर।
विशेष—यहाँ कः कः वीप्सा में द्वित्व है। अकेले भो का प्रयोग अज्ञात के लिए होता है।
( प्रवेश कर )
द्वारपाल—( प्रणाम कर ) महाराज, मैं उपस्थित हूँ, क्या आज्ञा है ?
विशेष—संस्कृत नाटकों में दौवारिक अधम पात्र माना जाता है और यह प्राकृत में ही बोलता है और तथा को भर्ता कहता है। ‘नोचेषु प्रकृतं भवेत्’ ‘भट्टेति चाधमैः प्रयोrounds/ojym’