अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 167, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वितीयोऽङ्कः
विदूषकः— (राज्ञो मुखं विलोक्य) अत्तभवं किं वि हिअए करिअ मंतयदि। अरण्णे मए रुदिअं आसि [अत्रभवान् किमपि हृदये कृत्वा मन्त्रयते। अरण्ये मया रुदितमासीत्।]
राजा— (सस्मितम्) किमन्यत्। अनतिक्रमणीयं मे सुहृद्वाक्यमिति स्थितोऽस्मि।
विदूषकः— चिरं जीअ। [चिरं जीव।] (इति गन्तुमिच्छति)
गत्य मुग्धानि = स्वभावसुन्दराणि निश्चलानि च तानि विलोकितानि अवलोकनानि दृष्टयः तेषां उपदेशः = शिक्षेति मुग्धविलोकितोपदेशः कृतः = वितरितः। मत्प्रियालोचनतुल्य-नयनानां हरिणाङ्गनानामुपरि कथमहं वाणप्रहार करिष्ये इति भावः। एभिः = हरिणैः मम प्रियायाः शकुन्तलायाः सकाशात् मुग्धवीक्षणं शिक्षितमिति तया साकमेषां गुरुशिष्यभावात्तस्याः शिष्यभूताः एते हरिणा मया न वध्या भवितुमर्हन्ति। मया नृशंसेन लक्ष्यी-कृता एते यस्मिन् समये मां भयतरलतारं निरीक्षिष्यन्ते, तस्मिन् काले मम हस्ताद्धनुर्बाणा निपतिष्यन्ति। अत्र काव्यलिङ्ग-उत्प्रेक्षा-श्रुत्यनुप्रास-स्मृतिमत्-पर्यायोक्त-उपमालङ्काराः पुष्पिताग्रा वृत्तिक्ष ॥ ३ ॥
विदूषकः— (राज्ञो मुखं विलोक्य = अवलोक्य) कथयति—अनेन शकुन्तलाचिन्तना-सक्तमानसेन राज्ञा मदुक्तौ प्रतिवचनं न दत्तमिति तेन ज्ञायते यत् अत्र भवान् = महाराजः किमपि = किञ्चित् हृदये = मनसि कृत्वा = निधाय मन्त्रयते = विचारयति। अरण्ये = वने मया रुदितं = रोदनं कृतमासीत्। यद्वचनमरण्यरोदनमिव व्यर्थमासीदित्यर्थः। एष चित्तविक्षेपान्मम वचनं न शृणोतीति विदूषकस्योपालम्भः।
राजा— (सस्मितं = ईषद्धासेन सह) कथयति किमन्यत् = तवेच्छाविरुद्धं भवेत्। अनतिक्रमणीयं = अनुल्लंघनीयम् सुहृद् वाक्यं = मित्रस्य ते वचनम् मे = मम कृते इति स्थितोऽस्मि = तूष्णीं स्थितोऽस्मि मृगयाद्विमुखीभूतोऽस्मि। अतस्त्वदुक्तमेव विचारया-मीति भावः।
विदूषकः— सपरितोषं कथयति, चिरं = बहुकालं जीव-दीर्घायुर्भव। विश्रामावसर-लाभाच्चपलतासूचकमिदमाशीर्वचनं हास्याङ्गम्। (इति = एवमुक्त्वा, गन्तुं = प्रयातुं, इच्छति = वाञ्छति)।
भोलीभाली हैं और प्रतीत हो रहा है कि इन्होंने उसी से यह भोलापन सीखा है। इन शकुन्तला की प्रिय शिष्या मृगियों की आँखों का भोलापन मुझे अतिप्रिय लगता है। अतः मैं इन पर क्रूर दृष्टि नहीं रख सकता हूँ। इस प्रकार शकुन्तला की अनुस्मृति से राजा को मृगों के शिकार में विरसता प्रतीत हो रही है। देशकालानुवर्ती अनुभूत पदार्थों को निरन्तर ध्यान में लाने को अनुस्मृति कहते हैं—
‘अर्थानामभूतानां देशकालानुवर्तिनाम्।
सातत्येन परामर्शो मानसः स्यादनुस्मृतिः॥’
विदूषक - (राजा के मुँह की ओर देखकर) आप तो मन ही मन कुछ सोच रहे हैं। तो क्या? मैंने इस वन में ही रोदन किया। क्या मेरी प्रार्थना आपने अनसुनी कर दी?
राजा—(मुस्करा कर) नहि, नहि मित्र! आपकी बात अनुल्लङ्घनीय ही होती है। इसलिए मैं चुप होकर तुम्हारी बात सोच रहा हूँ।
विदूषक— आप दीर्घायु हों (यह कह कर उठना चाहता है)