अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

द्वितीयोऽङ्कः | १०१

राजा—परवती खलु तत्रभवती । न च ^१संनिहितोऽत्र गुरुजनः ।

विदूषकः—अत्तभवन्तं अंतरेण कीदसो से दिट्ठिराओ [अत्रभवन्तमन्तरेण कीदृशस्तस्या दृष्टिरागः । ]

राजा—निसर्गादेवाप्रगल्भस्तपस्विकन्याजनः । तथापि तु—

अभिमुखे मयि ^२संहृतमीक्षणं
हसितमन्यनिमित्त^३कृतोदयम् ।
विनयवारितवृत्तिरतस्तया
न विवृतो मदनो न च संवृतः ॥ ११ ॥

---

राजा—अथ विदूषकसूचितस्य यस्य शीघ्रतरपरित्राणस्याशक्यतामवधारयन् राजा सविषादमाह परवती = पराधीना परवशा खलु = निश्चयेन तत्रभवती = माननीया शकुन्तला (स्त्रीरत्नत्वान्माननीयत्वम् ) न च अत्र = अस्मिन् स्थाने, आश्रमे गुरुजनः = अस्याः पूज्यः पिता कण्वो महर्षिः सन्निहितः = उपस्थितः । अतो न सहसा तस्या विवाहमङ्गलसंभवः न वा सा शीघ्रं सुलभेति भावः ।

विदूषकः—राजविषये शकुन्तलया अनुरागं जिज्ञासमानो विदूषकः प्राह—अत्रभवन्तं = पूज्यं श्रीमन्तं अन्तरेण = भवद्विषये कीदृशः = किम्भूता तस्याः = शकुन्तलाया दृष्टिरागः = दृष्टेः चक्षुषः रागः = अनुरागः, क्रोधदयारागविरागादयः सर्वेऽपि भावा प्रायः चक्षुषैव व्यज्यन्ते इति भावः ।

राजा—स्वभावसरलायां तस्यां दृष्टिरागस्य दुर्लक्ष्यत्वं कथयन् राजा प्राह—तपस्विकन्याजनः-तपस्विनां = तापसानां कन्याजनाः = कुमार्यः निसर्गात् = स्वभावात् एव अप्रगल्भा = अनुरागप्रकाशनकौशलशून्याः तथा च नागरिकयौवनपरिचितदाम्पत्यव्यवहारानभिज्ञत्वादप्रौढा भवन्ति । तथापि = सामान्यतपस्विकन्यकानाममित्थं भूतत्वेऽपि तु = किन्तु तया हृद्गतो भावः ।

अन्वयः—मयि अभिमुखे सति ईक्षितं संहृतम् अन्यनिमित्तकृतोदयं हसितम्, अतो विनयवारितवृत्तिः मदनः तया न विवृत्तः, न च संवृतः ।

शकुन्तलाया आत्मनि अनुरागविशेषं संभावयन् राजा विदूषकं कथयति—अभिमुख-

---

राजा—नहीं मित्र ! वह तो पराधीन हैं तथा उसके पालयिता पिता महर्षि कण्व भी अभी आश्रम पर मौजूद नहीं है । इसलिए अभी उसके विवाह का कोई प्रसंग ही नहीं है ।

विदूषक—अच्छा, तो बताइए कि आपके ऊपर उसका अनुराग कैसा है ?

राजा—मित्र ! जङ्गली तपस्वियों की कन्यायें तो स्वभाव से ही भोली-भाली तथा मुग्धा हुआ करती हैं । अतः उनके मन के भाव को ठीक-ठीक पता लगाना कठिन काम है । तो भी—

मेरे संमुख होते ही वह अपनी आँखों को दूसरी तरफ हटा लेती थी, दूसरी बातों के प्रसंग के व्याज से वह हँसती भी थी । इस प्रकार विनय से अवरुद्ध अपनी अभिलाषा तथा कामवासना को न तो उसने स्पष्टतया व्यक्त ही किया न पूर्ण रूप से छिपाया ही । अतः प्रतीत होता है कि वह मेरे में अनुरक्त भी है और सङ्कोच भी करती हैं ॥ ११ ॥

विशेष—उत्तम नायिकाओं के शृङ्गार-लज्जा का विवेचन करते हुए मातगुप्त ने लिखा है कि—

---

पाठा०—१. संनिहितगुरुजना । २. संवृतमीक्षितं । ३. रुधोदयम् ।