अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१०२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

विदूषकः—ण खु दिट्ठमेत्तस्स तुह अंक समारोहदि । [ न खलु दृष्टमात्रस्य तवाङ्कं समारोहति । ]

राजा—मिथः प्रस्थाने पुनः शालीनतयापि काममाविष्कृतो भावस्तत्रभवत्या। तथा हि—

इति । मयि अभिमुखे = संमुखं स्थिते सति, तस्या मुखकमलं पश्यति सति तया ईक्षितं = नेत्रविलोकनं वा संहृतं = निवारितं गोपितं, पराङ्मुखं कृतम् अभिमुखोऽहं तया गूढं वीक्षित इत्यर्थः, अन्यत् = इतरत् निमित्तं = हेतु यस्य तत् अन्यनिमित्तम् अन्यनिमित्तं = अन्यहेतुकं यथा स्यात्तथा कृतः = विहितः उदयः = आविर्भावः यस्य तत् अन्यनिमित्त-कृतोदयम् कथान्तरव्याजेन तया हसितं = हासः कृतः, विनयेन = शीलेन वारिता नियमिता वृत्तिः = व्यापारो यस्य स विनयवारितवृत्तिः = लज्जावरुद्धप्रसरः मदनः = कामः मद्विषयकः प्रेमा तया = शकुन्तलया न विवृतः = न प्रकटीकृतः न च संवृतः = न च गोपायितः निगूहितः, मुग्धात्वेन दृष्टिपरावर्तनादिना निगूहितोऽपि मद्विषयको भावोऽन्य-निमित्तकथादिभिर्हसितादिभिर्वा स्वानुरागप्रकटनात् स्फुटीकृतः ।

मित्र ! यदाहं तत्संमुखे तिष्ठन् तन्मुखं सस्पृहं द्रष्टुमभिलषितवान् तदा सा केनापि व्याजेन मद्दर्शनं परिहृतम् । यदा चाहं तदनभिमुखमतिष्ठं तदा सा मां प्रच्छन्नतया-ऽद्राक्षीत् । तथैव मम सम्मुखे तन्मुखे यदा मन्दहासो दृष्टः तदा सा मुखं तिर्यक् कृतवती। अतोऽहं तर्कयामि यत् सा मयि वाढमनुरागवती ॥ ११ ॥

विदूषकः—राज्ञो वचनमाकर्ण्य तस्मिन् शकुन्तलाया अनुरागं निश्चिन्वन् विदूषकः सपरिहासमाह—दृष्टमात्रस्य=तया तदानीं दृष्टस्य तव=भवतः, अङ्कं=क्रोडम्, समारोहति=आरूढा भवति । अपरिचितस्य तव विश्वासाभावात् तया स्वानुरागो न सम्यक् प्रकटित इति भावः ।

राजा—विदूषकोक्त्या हृष्टो राजा तस्या स्वस्मिन् प्रणयचेष्टां कथयन्नाह—मिथः=

---

‘विकसित-कपोलानामुत्फुल्लामललोचनम् ।
किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं तद्विदो विदुः ॥
उत्तमस्य समुद्दिष्टं स्मितं हसितमेव च ।’

दृष्टि मिलते ही हटा लेना तथा किसी दूसरे व्याज से हँसना, यह मुग्धा नायिकाओं द्वारा काम-वासना को छिपाने का स्वरूप है । इस प्रकार हसित में अनुराग का सूचक बताते हुए कहा गया है कि—

‘उत्फुल्ल-गण्डमण्डलमुल्लसित-दृगन्तसूचिताकृतिम् ।
नमन्त्यापि मुखाम्भोजमुन्नमितं रागसाम्राज्यम् ॥’

नायिकाओं को मुग्धा होना यौवनावस्था के आरम्भ का सूचक है, मुग्धा नायिकाएँ न तो अपने प्रेम को छिपा पाती हैं, न व्यक्त ही करती हैं । उनकी स्थिति हिंडोले पर चढ़ी स्त्री के समान होती है। मुग्धा की परिभाषा इस प्रकार है—

‘तत्र कन्या त्वरूढा स्यात् सलज्जा पितृपालिता ।
सखीकेलिषु विक्षुब्धा प्रायो मुग्धा गुणान्विता ॥’

विदूषक—मित्र ! तो क्या आप चाहते हैं कि आपको देखते ही वह आप की गोद में आकर बैठ जाय ?

राजा—मित्र अनसूया तथा प्रियम्बदा नामक अपनी सखियों के साथ वहाँ से