अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

द्वितीयोऽङ्कः ९५

विदूषकः—णं भवं अग्गदो मे वट्टदि [ ननु भवानग्रतो मे वर्तते । ]
राजा—सर्वः खलु कान्तमात्मीयं पश्यति । तामाश्रमललामभूतां शकुन्तलामधिकृत्य ब्रवीमि ।
विदूषकः—( स्वगतम् ) होदु से अवसरं ण दाइस्सं । ( प्रकाशम् ) भो वअस्स ते तावसकण्णआ अब्भत्थणीआ दीसदि । [ भवतु अत्यावसरं न दास्ये । भो वयस्य ते तापसकन्यकाभ्यर्थनीया दृश्यते । ]

---

प्रकृते च मृगयागुणदोषवर्णनप्रसङ्गेन विच्छिन्नस्य प्रयोजनस्य अनवाप्तचक्षुःफलोऽसि इत्यादिना प्रवर्तनात् विन्दुरयम् । प्रयत्नलक्षणं यथा भारते—

‘अपश्यतः फलप्राप्तिं यो व्यापारफलं प्रति ।
परं चौत्सुक्यगमनं प्रयत्नः सः प्रकीर्तितः ॥’

यथात्र-राजा-‘तपस्विभिः परिज्ञातोऽस्मि केनापदेशेनाश्रमे व्रजामः’ इत्यादि। प्रयत्न एव । केचित्तु द्वितीयाङ्कप्रारम्भादेव प्रतिमुखं कथयन्ति ।

विदूषकः—ननु = दर्शनीयः भवानेव = त्वमेव अग्रतः = समक्षं वर्तते विद्यते । त्वत्तोऽधिकस्य सुन्दरस्य वस्तुनोऽभावान् दर्शनीयतमं त्वामेव दृष्ट्वाऽहमवाप्तचक्षुःफल एवास्मीति भावः ।

राजा—सर्वः = समस्तः खलु-निश्चयेन कान्तं = मनोरमं, दर्शनीयम् आत्मीयं = स्वं स्वकीयं जनं वा पश्यति = विलोकयति जानाति । तां = अनुभूतां प्रसिद्धां-आश्रमस्य = तपोवनस्य ललामभूतां=शोभामिति आश्रमललामभूतां = तपोवनालङ्कारभूताम् शकुन्तलां= कण्वकन्याम् अधिकृत्य = विषयीकृत्यैव ब्रवीमि = वदामि । शकुन्तलैव द्रष्टव्यानां परमुत्कृष्टं दर्शनीयेति ममाभिप्राय इत्यर्थः ।

विदूषकः—( स्वगतं = मनसि ) भवतु = तथा एव स्यात्, अस्य = दुष्यन्तस्य यद्वा प्रस्तुतस्य रागानुप्रवेशस्य अवसरं = अवकाशं, चर्चाम् न दास्ये = नोपस्थापयामि नगरगमनादिविघ्नकरणेन अङ्कुरावस्थमेवैनमनुरागमुच्छेत्सयामीति भावः ( प्रकाशं = स्पष्टम् ) धर्मलोपभयेन भीषयन्नित्याह--भो वयस्य ! = हे मित्र ! ते = तव तापसकन्यका = मुनिकुमारिका अभ्यर्थनीया = विवाहार्थं प्रार्थनीया । दृश्यते=प्रतीयते । अनुचितोऽयमभिलाषः सर्वथा परित्याज्यः त्वया इति भावः ।

---

विदूषक—द्रष्टव्य पदार्थों में सबसे श्रेष्ठ तो आप ही मेरे सामने बैठे हैं । अब इससे क्या अधिक देखना बाकी रह गया हैं ।

राजा—अरे मित्र ! अपने को तो सभी लोग सुन्दर मानते हैं, पर मैं अपनी बात तो नहीं कह रहा हूँ, किन्तु इस आश्रम की प्रधान अलंकाररूप उस सुन्दरी शकुन्तला के विषय में ही यह बात कह रहा हूँ । उसको तुमने नहीं देखा है । यह तुम्हारे नेत्रों की निष्फलता ही है ।

विदूषक—( मन ही मन ) मुझे यहां ऐसा करना चाहिये कि मैं इस राजा की काम-वासना को अधिक उत्तेजन नहीं दूँ, यही अच्छा है । ( प्रगट में ) अरे, वयस्य ! जब उस तापस कन्या से हमें और तुम्हें कोई प्रयोजन ही नहीं है तब उसे देखने की भी क्या जरूरत है ? अर्थात् वह ब्राह्मणकन्या होने के कारण तुम्हारे विवाह के योग्य ही नहीं है । अतः उसकी चर्चा ही व्यर्थ है ।