अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

द्वितीयोऽङ्कः

११३

**दौवारिकः—**जं देवो आणवेदि [ यद्देव आज्ञापयति ] । ( इति निष्क्रान्तः ) ।
उभौ—( सहर्षम् ) ।

अनुकारिणि पूर्वेषां युक्तरूपमिदं त्वयि ।
आपन्नाभयसत्रेषु दीक्षिताः खलु पौरवाः ॥ १६ ॥

**मदाज्ञया-**महाराजदुष्यन्त आज्ञापयतीत्युच्यताम् **सबाणासनं—**बाणासनेन = धनुषा सह सबाणासनं = धनुर्बाणसहितं रथं = स्यन्दनम् उपस्थाय = आनय इति सारथिः = सूतः उच्यतां = कथ्यताम् ।

दौवारिकः—देवः = स्वामी, महाराज यत् आज्ञापयति = आदिशति ( इति = एवमुक्त्वा निष्क्रान्तः = रङ्गाद् बहिर्गतः ) ।

उभौ—( सहर्षं = हर्षेण = प्रमोदेन सह वर्तते इति सहर्षं = सप्रमोदम् ।

**अन्वयः—**पूर्वेषामनुकारिणि त्वयि इदं युक्तरूपम् ( अस्ति ) पौरवा आपन्नाभयसत्रेषु दीक्षिताः ( सन्ति ) खलु ।

यज्ञविघ्नवारणाय मुनिजनप्रार्थनया दुष्यन्तस्याश्रमगमनं स्वीकृतौ भृशं सन्तुष्टौ ऋषिकुमारकौ तमभिनन्दत—अनुकारिणीति । पूर्वेषां = ययातिपुरुप्रभृतीनां स्वपूर्वजानाम् अनुकारिणि = अनुकरणकर्तरि तत्सदृशे त्वयि = राज्ञि दुष्यन्ते इदं = मुनिजनप्रार्थनायाः सद्यः स्वीकरणं युक्तरूपं = अतिशयेन पूज्यते युक्तम् अस्ति पौरवाः = पुरुवंशोद्भूवा राजानः आपन्नाभयसत्रेषु-आपन्नाः = आपत्तियुक्ताः तेषामभयानि = अभयदानान्येव सत्राणि = यागविशेषाः तेषु विषये दीक्षिताः = कृतदीक्षाः = धृतव्रताः खलु = निश्चयेन । अत्रापन्नाभय प्रदाने सत्रत्वारोपेण तस्यावश्यककर्तव्यत्वम्, लोकोत्तरफल-जनकत्वम्, साधारणजनदुष्करत्वं च सूच्यते ।

**अयं भावः—**राजन् ! यथा सर्वे पुरुवंशोद्भूवा राजानः आपद्ग्रस्तेभ्योऽस्मभ्योऽभयप्रदानेन सर्वदानुगृहीतवन्तः तथैव भवानपि अस्मदापत्तिवारणे सावधान एवास्ति । अतो भवत इदं कार्यं निजपूर्वजानुसारं योग्यमेवास्ति ॥ १६ ॥

---

**दौवारिक—**महाराज की जो आज्ञा ।
दोनों—( हर्ष के साथ ) राजन् !
महाराज ययाति, पुरु आदि अपने पूर्व पुरुषों के समान ही उपकार परायण आपके लिए तो यह यज्ञ के रक्षार्थ सन्नद्ध होना उचित ही है, क्योंकि पौरवराजवंश = आपका घराना तो विपत्ति ग्रस्तों को अभयदान देने में = सदावर्त में हमेशा दीक्षित = सन्नद्ध रहता है ॥ १६ ॥

**विशेष—**इस पद्य में पूर्व शब्द पूर्वपुरुष = पूर्वजों का वाचक है जिन्होंने बड़े बड़े पुण्य कार्य किये हैं । यहाँ दुष्यन्त चरित्र, शौर्य, रूपदान शुद्ध रूप में अपने पूर्वजों के अनुकरण करने वाले कहे गए हैं । जिस प्रकार इनके पूर्व पुरुषों ने ऋषि-मुनियों की सहायता कर शुभ्र पुण्य अर्जित किया है इसी प्रकार ये भी हम लोगों की प्रार्थना स्वीकार कर पुण्यभागी होंगे । क्योंकि दीक्षित व्यक्ति कार्य पूरा किये बिना दूसरा काम नहीं करता । अतः आप हमलोगों का कार्य अवश्य पूर्ण करेंगे ।

८ शाकु०