अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

११४ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—( सप्रणामम् ) $^१$गच्छतं पुरो भवन्तौ अहमप्यनुपदमागत एव । **उभौ—**विजयस्व ( इति निष्क्रान्तौ ) । **राजा—**माढव्य ! अप्यस्ति शकुन्तलादर्शने कुतूहलम् ? **विदूषकः—**पढमं $^२$सपरीवाहं आसि । दाणिं रक्खसवृत्तंतेण बिंदू वि णावसेसिदो [ प्रथमं सपरीवाहमासीत् । इदानीं राक्षसवृत्तान्तेन बिन्दुरपि नावशेषितः ] । **राजा—**मा भैषीः, ननु मत्समीपे वर्त्तिष्यसे । **विदूषकः—**एसो रक्खसादो रक्खिदो म्हि [ एष राक्षसाद्रक्षितोऽस्मि ] । ( प्रविश्य )

---

राजा—( सप्रणामं = प्रणतिपूर्वकमाह ) पुरः = अग्रे भवन्तौ = युवां गच्छतं = व्रजतम् अहं = अयं जनोऽपि भवतोः अनुपदं—पदस्य पश्चादनुपदं = भवत्पदन्यास लक्ष्यीकृत्य अनन्तरमेव युष्मत्पादन्यासचिह्नानुसरणैव आगतः = आश्रमे प्राप्त एव । एवं स्वगमने विलम्बाभावं द्योतयति ।

**उभौ—**ऋषिकुमारौ कथयतो यत् विजयस्व महाराज, त्वं जय, सर्वोत्कर्षेण वर्तताम् ( इति = एवमुक्त्वा, निष्क्रान्तौ = रङ्गमञ्चाद् बहिर्गतौ )

राजा—माढव्य ! अपि = किम् शकुन्तलादर्शने = मुनिकन्यावलोकने कुतूहलम् = उत्सुकता अस्ति = वर्तते ।

विदूषकः—प्रथमं = मुनिकुमारप्रार्थनाश्रवणपर्यन्तम् राक्षसवृत्तश्रवणात् पूर्वं तु सपरीवाहं = परीवाहेन = जलोद्रेकेन सह वर्तमानं सपरीवाहं = वेगेन विपुलं वहन् प्रपाल इव कौतुकप्रवाह आसीत् । इदानीं = साम्प्रतं तु तापसमुखराक्षसवृत्तान्तश्रवणात् बिन्दुरपि नावशेषितः = रक्षितः, अल्पमात्रमपि नेदानीं तापसाश्रमे गन्तुमभिलषामीति भावः ।

राजा—मा भैषीः = न भयमाप्नुहि ननु मत्समीपे = मम निकटे एव वर्तिष्यसे = स्थास्यसि । अतो न ते राक्षसेभ्यो भीतिसंभावना ।

विदूषकः—एषः = अयम् = अहं राक्षसात् = असुरात् राज्ञा रक्षितः = सुरक्षितं एव अस्मि = भवामि = दुष्यन्तेन मदरक्षणे प्रतिश्रुते रक्षितमेवात्मानमहं मन्ये इति भावः ।

---

राजा—( प्रणामपूर्वक ) आप लोग पधारिए, मैं भी आपलोगों के पीछे-पीछे तुरन्त आ रहा हूँ ।

**दोनों—**आपकी विजय हो ( कहकर चले जाते हैं )

**राजा—**सखे माढव्य ! क्या तुम्हें भी शकुन्तला को देखने का कौतूहल एवं उत्कण्ठा है ?

**विदूषक—**मित्र ! पहले तो बड़ी इच्छा थी, परन्तु अब ऋषि कुमारों से वहाँ राक्षसों के उपद्रव का वृत्तान्त सुनकर उस इच्छा में बहुत परिवर्तन आ गया है अर्थात् अब तो मेरा कौतूहल ही शान्त हो गया ।

**राजा—**मित्र ! मत डरो । यदि राक्षसों से डर लगता है तो तुम मेरे ही पास रहोगे जिससे डर न लगे अतः भय की कोई बात नहीं है ।

**विदूषक—**चलो, अब मैं राक्षस से सुरक्षित हो गया । ( प्रवेशकर )

---

पाठ०—१. गच्छतां भवन्तौ । २. अपरिवाधं ।