अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयोऽङ्कः १५१

अनसूया—वअस्स बहुवल्लहा राआणो सुणीअंति । जह णे पिअसही बंधुअण-सी अणिज्जा ण होइ तह णिव्वत्तेहि [वयस्य, बहुवल्लभा राजानः श्रूयन्ते । यथा नौ प्रियसखी बन्धुजनशोचनीया न भवति तथा निर्वर्तय] ।

राजा—भद्रे ! किं बहुना—

परिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य मे ।
समुद्रवसना¹ चोर्वी सखी च युवयोरियम् ॥ १७ ॥

अनन्यपरायणं = अन्या = अपरा स्त्री परायणं आश्रयो यस्यासौ अन्यपरायणः = न अन्य-परायणः इत्यनन्यपरायणः तमनान्यपरायणम् = त्वदेकप्रणयप्रवणं दर्शनात्प्रभृति त्वयि अनुरक्तं मम = दुष्यन्तस्य हृदयं = चेतः यदि अन्यथा = अन्यपरायणत्वेन समर्थ्यते = युक्त्या साध्यसे र्तहि मदनस्य = त्वद्दर्शनेन ममोन्मादसम्पादकस्य कामस्य त्वां निमित्तीकृत्य प्रयुक्तैर्बाणैर्हतः = पूर्वमेवात्यन्तं पीडितोऽपि पुनः = भूयः तव ईदृशेन मयि अविश्वासेन हतः = मारितः अस्मि । तद्विरहस्य सर्वथा असह्यतया गत्यन्तराभावात् अतः परं मरणमेव शरणीकरिष्यामि । तस्मात् मम हृदयमेवं मा अन्यथा समर्थयस्व त्वदेकावलम्बे मयि प्रसीदेति भावः । अत्रोपमा-लाटानुप्रास परिकरा अलङ्कारा द्रुतविलम्बितं वृत्तञ्च ॥ १६ ॥

अनसूया—स्वकार्यसाधने चतुरा अनसूयो अवसरप्राप्तं वक्तव्यं प्रस्तौति—वयस्य ! = मित्र ! राजानः = नृपतयः बहुवल्लभा बह्वयो वल्लभा येषां ते बहुवल्लभाः = अनेक-परिग्रहाः श्रूयन्ते = आकर्ण्यन्ते । यथा येन प्रकारेण नौ = आवयोः प्रियसखी = प्रिया = वल्लभाया सखी = आली च प्रियसखी शकुन्तला बन्धुजनैः = बन्धुभिः जनैः शोचनीया = चिन्तनीया इति बन्धुजनशोचनीया = प्रियजनशोच्या न भवति = न स्यात् तथा = तेन प्रकारेण निवर्तय = निर्वाहय । भवतो राजत्वाद बहुवल्लभत्वात्वेन भाव्यमिति बहुवल्लभत्वादस्यां कदाचित्तवानादरो यथा न स्यात्तथास्यां प्रेम्णा वर्तेथा इत्यर्थः ।

राजा—योग्यमुत्तरं दित्सू राजा प्राह—भद्रे = कल्याणि ! किं बहुना = युष्माभिरेवं बहु न वक्तव्यमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह—परीति ।

अन्वयः—परिग्रहबहुत्वेऽपि मे कुलस्य द्वे प्रतिष्ठे (स्तः, एका) समुद्रवसना उर्वी, (द्वितीया) युवयोः इयं सखी च ।

बहुवल्लभा राजानो भवन्ति यथावयोः प्रियसखी शकुन्तला बन्धुभिः शोचनीया न

---

अनसूया—सुना जाता है कि राजाओं की अनेक प्रियायें होती हैं । अतः हमारी प्रिय सखी शकुन्तला अपने बन्धुजनों से शोचनीय न हो अर्थात् हमलोग तथा महर्षि कण्व जी को दुःखित न होना पड़े । ऐसा ही आप सब प्रकार से इसका ध्यान रखें ।

राजा—हे सुभगे ! अधिक मैं क्या कहूँ—

यद्यपि मेरे रनिवास में स्त्रियों की कमी नहीं, मेरी प्रिय भार्यायँ भी बहुत हैं, किन्तु हमारे इस पौरव कुल की प्रतिष्ठा को तो मैं दो ही वस्तुओं से समझता हूँ—एक तो समुद्र पर्यन्त पृथ्वी और दूसरी यह प्रिय सखी शकुन्तला अर्थात् अनेक स्त्रियों के रहते हुए भी मैं आपकी प्रिय सखी शकुन्तला को ही अपनी पटरानी बनाऊँगा और इसी का पुत्र मेरे राज्य का उत्तराधिकारी होगा । आपलोग चिन्ता न करें ॥ १७ ॥

विशेष—यहाँ प्रतिष्ठा पद का अर्थ प्रतिष्ठा का कारण है । वंश को चलाने के निमित्त च।

---

१. पाठ०—समुद्ररशना ।