भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 232, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 232

१५० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

शकुन्तला—( ( प्रियंवदामवलोक्य¹ ) हला किं अन्तेउरविरहपज्जुस्सुअस्स राएसिणो उवरोहेण [ हला किमन्तःपुरविरहपर्युत्सुकस्य राजर्षेरुपरोधेन ] ।

राजा— इदमनन्यपरायणमन्यथा हृदयसन्निहिते हृदयं मम ।
यदि समर्थयसे मदिरेक्षणे मदनबाणहतोऽस्मि हतः पुनः ॥ १६ ॥

शकुन्तला—( प्रियम्बदामवलोक्य = दृष्ट्वा ) त्वया अस्य राज्ञो हृदयमज्ञात्वैव मत्परि-ग्रहप्रार्थना प्रकाशिता तुल्यानुरागश्चेदसौ तदा सर्वं समञ्जसम् अन्यथा प्रार्थनाभङ्गेन नः परिहास एव स्यादिति अवलोकनेन सूच्यते । हला = हे सखि प्रियम्वदे ! अन्तःपुर-विरहपर्युत्सुकस्य = अन्तःपुरस्य अवरोधस्य तत्रत्यराज्ञीनां विरहेण वियोगेन पर्युत्सुकः = उत्कण्ठितः इति अन्तःपुरविरहपर्युत्सुकः तस्य अन्तःपुरविरहपर्युत्सुकस्य = अन्तःपुरवर्ति-स्त्रीजनवियोगोत्कण्ठितस्य राजर्षेः = महाराजस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य उपरोधेन = विवशी-करणेन किं = को लाभः ? एवंविधस्यास्य राज्ञो दुर्भगानां तपस्विकन्यकानामस्माकं प्रार्थना उपरोध एवेति तं मा कृथाः, युवयोः अमुना व्यापारेण नास्ति किमपि प्रयोजन-मिति तदाशयः ।

राजा— ईदृशेन शकुन्तलावाग्वज्रेण प्रगाढं प्रहतो राजा दुष्यन्तः तत्प्रणयभङ्गभीरुः तस्या मनोमालिन्यमपनेतुं प्रयतमान आह—इदमिति ।

अन्वयः— हे मदिरेक्षणे ! हृदयसन्निहिते इदमनन्यपरायणं मम हृदयं यदि अन्यथा समर्थयसे मदनबाणहतः पुनः हतोऽस्मि ।

अन्तःपुरपर्युत्सुकस्य राजर्षेरुपरोधेन किमिति वाग्वज्रोपमं शकुन्तलावचनं निशम्य राजा दुष्यन्तः तस्या मनोमालिन्यमपनेतुं प्रयतमानो ब्रवीति—इदमिति । मदिरा = मद्यं तत्तुल्ये मत्तकारिणी ईक्षणे = नेत्रे यस्या असौ यद्वा मदिरे ईक्षणे यस्या असौ मदिरेक्षणा तत्सम्बुद्धौ हे मदिरेक्षणे ! = चञ्चलनयने ! मदिरोपमया ईदृशे संरम्भेऽपि हृद्यो मादकश्च ते कटाक्षमोक्ष इति सूच्यते । मदिरादृष्टिलक्षणं चाह भरतमुनिः—

'आघूर्णमानमध्या या क्षामा चञ्चिततारका ।
दृष्टिविकसितापाङ्गा मदिरा तरुणे मदे ॥'

हृदयसन्निहिते = स्वेष्टदेवतावत् मम मनसि सम्यग्धारिते, हृदयेश्वरि, इदं = प्रकटिताशयं


शकुन्तला—( प्रियम्बदा की ओर देखकर ) हे सखि ! अपने अन्तःपुर = रनिवास की स्त्रियों के विरह में उत्सुक इन राजर्षि को तुम लोग क्यों दबा रहे हो ?

राजा—
हे हृदयस्थलनिवासी प्रिये ! यदि मेरे अनन्यपरायण इस हृदय को तुम इस प्रकार सन्देह की दृष्टि से देखोगी तो, हे उन्मत्त कर देने वाले तीखे नेत्र वाली प्रिये ! मैं तो मदन के बाणों से पहले से ही घायल हूँ, परन्तु अब तुम्हारे इस प्रकार सन्देह करने से तो मैं सचमुच ही मारा जाऊँगा ॥ १६ ॥

विशेष— यहाँ मदिरेक्षणे सम्बोधन बड़े महत्त्व का है, इसका अर्थ मदिरा के समान मादक दृष्टि । भरत मुनि ने अपने नाट्यशास्त्र में मदिरा दृष्टि की परिभाषा यों की है—

'आघूर्णमानमध्या या क्षामा चञ्चिततारका । दृष्टिविकसितापाङ्गा मदिरा तरुणे मदे ॥'


**१. पाठ०—**सप्रणयकोपस्मितम् ।