अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयोऽङ्कः १४९

प्रियंवदा—आवण्णस्स विसअणिवासिणो जणस्स अत्तिहरेण रण्णा होदव्वं त्ति एसो वो धम्मो [ आपन्नस्य विषयनिवासिनो जनस्यार्तिहरेण राजा भवितव्यमित्येष युष्माकं धर्मः ]।

राजा—नास्मात्परम् १।

प्रियंवदा—तेण हि इमं णो पिअसही तुमं उद्दिसिअ इमं अवत्थंतरं मअणेण आरोविदा। ता अरुहसि अब्भुववत्तीए जीविवं से अवलंबिदुं [ तेन हीयमावयोः प्रियसखी त्वामुद्दिश्येदमवस्थान्तरं भगवता मदनेनारोपिता तदर्हस्यभ्युपपत्त्या जीवितं तस्या अवलम्बितुम् ]।

राजा—भद्रे ! साधारणोऽयं २ प्रणयः । सर्वथानुगृहीतोऽस्मि ।

---

पश्चात्तापं जनयति = प्रसूते। एवं च सखीस्नेहात्तदीयानुरागस्यैव पुनरभिधानात् पुनरुक्तिः, सखीस्नेहात्तदीयानुरागमेव भवद्विषयमधिकृत्य किञ्चिद्वच्मीत्याशयः।

प्रियम्बदा—अत्र प्रियम्वदा विवक्षितमर्थं प्रस्तौति—आपन्नस्य = परचक्रादिना आपदं प्राप्तस्य विषयवासिनः = स्वदेशवासिनः जनस्य = जनसामान्यस्य स्त्रीजनस्य च आर्तिहरेण = पीडानिवारकेण अनर्थनिवारकेण राज्ञा = क्षत्रियेण भवितव्यं, इति युष्माकं क्षत्रियाणां, अनुरागिणां च धर्मः अवश्यकर्तव्यं स्वभावश्च। अयं धर्म्यः पन्था इति भावः।

राजा—नृपः कथयति अस्मात् = पूर्वोक्तात् आर्तिहरणात् परं = पश्चात् अन्यत् न धर्मं इति भावः।

प्रियम्वदा—प्रियम्वदा वक्ति—तेन हि इयं = एषा आवयोः = नौ प्रियसखीप्रिया = आली शकुन्तला त्वां = भवन्तम् उद्दिश्य = विषयीकृत्य इदं = एतत् दृश्यमानम् अवस्था-न्तरं अन्यां = सर्वथाभिन्नां अवस्थां = दशां भवता = श्रोमत्ता मदनेन = कामदेवेन आरो-पिता—प्रापिता तत् = तर्हि अभ्युपपत्या = अनुग्रहेण तस्याः = शकुन्तलाया जीवितं = जीवनं अवलम्बितुं = आलस्यं विहाय धारयितुं = अर्हसि = अधिक्रियसे। त्वयि प्रगाढा-नुरागिणीमेनां झटिति परिगृहाणेति भावः।

राजा—प्रियम्वदोक्तिमनुमोदमानो राजा प्राह—भद्रे ! = कल्याणि ! त्वं स्ववैदग्ध्या नागरिक्या अप्यधिशेषे—साधारणः = आवयोः उभयोः समानः अयं = त्वयोक्तः जीविता-लम्बनविषयः प्रणयः = प्रार्थना सर्वथा = सर्वेण प्रकारेण पूर्णतः अनुगृहीतः = कृतकृत्यः युवाभ्याम् अभीष्टसिद्धयनुकूलाचरणरूपमनुग्रहं प्रापितः अस्मीति भावः।

---

प्रियम्बदा—विपत्ति ग्रस्त देशवासी की पीड़ा को दूर करना राजा का धर्म है।

राजा—इससे अधिक दूसरा धर्म नहीं।

प्रियम्बदा—हाँ, तो—हमारी इस सखी शकुन्तला को आपके ही कारण भगवान् कामदेव ने पीड़ित करके इस दशा तक पहुँचा दिया है। अतः इस पर आप कृपा करें, इसे जीवन धारण कराना आपका कर्तव्य है।

राजा—भद्रे! हम दोनो का परस्पर प्रेम समान ही है। इसमें प्रार्थना की आवश्यकता क्या है? आपके इस कथन से मैं सर्वथा अनुगृहीत हूँ।

---

१. पाठा०—अस्मात्परं किं तत् ?
२. एष ।