अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

१४८	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

**अनसूया—**इदो सिलातलेक्कदेसं अलंकरेदु वअस्सो [ इतः शिलातलैकदेशमलं करोतु वयस्यः ] । ( राजोपविशति शकुन्तला सलज्जा तिष्ठति )

**प्रियंवदा—**दुवेणं णु वो अण्णोण्णाणुराओ पच्चक्खो । सहीसिणेहो मां पुणरुत्त-वादिणिं करेदि [ द्वयोर्ननु युवयोरन्योन्यानुरागः प्रत्यक्षः । सखीस्नेहो मां पुनरुक्तवादिनीं करोति ] ।

**राजा—**भद्रे नैतत्परिहार्यम् । विवक्षितं ह्यनुक्तमनुतापं जनयति ।

---

शीघ्रम्, संदष्टकुसुमशयनानि संदष्टं = संश्लिष्टं कुसुमशयनं = पुष्पशय्या येषु तानि संदष्ट-कुसुमशयनानि क्लान्ताः = म्लानाः बिसभङ्गा येषु तानि अत एव सुरभीणि = सौगन्ध्य-वन्ति इति क्लान्तबिसभङ्गसुरभीणि ग्लपितशयनीयकुसुमानि गुरुः = महान् परितापः = सर्वतः तापः सन्तापो येषु तानि गुरुपरितापानि तीव्रसन्तापानि ते = तव गात्राणि = अङ्गानि उपचारम् = अभ्युत्थानवन्दनसत्कारादिकं नार्हन्ति = कर्तुं न क्षमन्ते ।

**अर्थ भावः—**हे कृशाङ्गि ! अभ्युत्थानादिकं कर्तुं न युज्यते तापातिरेकात्तव शरीर-मभ्युत्थानवन्दनादिसत्कारं कर्तुं नार्हति विहाय लज्जाभये सुखमुपविश्यताम् । अत्र काव्य-लिङ्ग-परिकर-अनुप्रासोपमालङ्कारा आर्यावृत्तं च ॥ १५ ॥

अनसूया — समागतस्य तस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य सत्कारं कुर्वाणाऽनसूया कथयति—वयस्यः = समानसुखदुःखः सुहृत् शिलातलैकदेशं = भवत्प्रियाधिष्ठितशिलाखण्डैकदेशमनु-गृह्णातु । एवं युवयोः सहापवेशनदर्शनेन आवयोर्नयनप्रीतिर्भविष्यतीत्याकूतम् । ( राजा = दुष्यन्त उपविशति = शकुन्तला सलज्जा = सत्रपा तिष्ठति = स्थिता )

प्रियम्वदा —अथावसरप्राप्तकर्त्तव्यविषये जागरूका प्रियम्वदा चिराभिलषितसमागमयोः परस्परानुरागयोः दैवादेकान्ते संगतयोर्नायकयोः प्रेमप्रगाढाया इयत्तामवधारयितुं प्रसङ्ग-मवतारयति—ननु = भोः द्वयोर्युवयोः = भवतोः अन्योन्यानुरागः = परस्परप्रेमप्रत्यक्षः = अपरोक्षः स्पष्ट एव । सखीस्नेहः = शकुन्तलाप्रेम मामिमां प्रियम्वदां पुनरुक्तवादिनीं = पुनरुक्तभाषणशीलाम् आवृत्तिव्यापृताम् करोति = विदधाति ।

**राजा—**आत्मवक्तव्यस्यानवकाशतया तूष्णीमासीनां प्रियम्वदां वक्तुं राजा समुद्यो-जयति—एतत् = त्वया विवक्षितं न परिहार्यं = मध्ये एव न त्यागयोग्यम् किन्तु वक्तव्य-मेवेति भावः । विवक्षितं = वक्तुमिष्टमपि लज्जादिवशादनुक्तं सत् पर्यवसाने अनुतापं =

---

**विशेष—**उठकर स्वागत करने का शिष्टाचार स्वस्थ अवस्था में संभव है । अस्वस्थ व्यक्ति को उठकर किसी का स्वागत करने में कष्ट होता ही है । शकुन्तला का शरीर मदन ताप से सन्तप्त हो गया है । उसमें फूल की भी शय्या सूखकर चिपक गई है और कमलनाल भी मुरझा गया है । अतः अधिक ताप से सन्तप्त उसका स्वागतार्थ उठना राजा दुष्यन्त को समुचित नहीं प्रतीत होता ।

**अनसूया—**हे महाभाग ! जिसपर शकुन्तला लेटी हुई है, इसी शिलातल के एक भाग में आप भी बैठ जाइए ( राजा बैठ जाते हैं, शकुन्तला लज्जित हो एक तरफ बैठी रहती है ) ।

**प्रियम्वदा—**आप दोनों का पारस्परिक प्रेम प्रत्यक्ष है, फिर भी सहेली के प्रति मेरा स्नेह ही मुझे पुनः उसी बात को कहने को प्रेरित कर रहा है ।

**राजा—**भद्रे ! अवश्य कहो, बात को मन में रखो, क्योंकि जिस बात को कहने का मन करे उसे न कहने से मन में सन्ताप और विकलता बढ़ती है ।