अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 229, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंतृतीयोऽङ्कः । १४७
सख्यौ—(अवलोक्य सहर्षम्) साअदं अबिलंबिणो मणोरहस्स [स्वागतम-बिलम्बिनो मनोरथस्य] । (शकुन्तलाभ्युत्थातुमिच्छति) ।
राजा—अलमलमायासेन ।
संदष्टकुसुमशयनान्याशुक्लान्तविसभङ्गसुरभीणि । गुरुपरितापानि न ते गात्राण्युपचारमर्हन्ति ॥ १५ ॥
अन्वयः—तनुगात्रि ! त्वां मदनः अनिशं तपति मां पुनर्दहत्येव । दिवसः यथा शशाङ्कं ग्लपयति तथा कुमुद्वतीं न हि ।
अथ दुष्यन्तः आत्मनोऽवस्थां निवेदयन्नाह—तपतेति। तनुगात्रि। तनूनि = कृशानि गात्राणि = अङ्गानि यस्याः सा तत्सम्बुद्धौ हे तनुगात्रि ! = हे कृशाङ्गि ! त्वां = भवतीं मदनः = कामः अनिशं = निरन्तरं दिवामपि = रात्रिमपि तपति = सन्तापमात्रेण पीडयति मां पुनः = मां तु दहत्येव = भस्मीकरोत्येव । एतावता त्वं तापमात्रं जानासि, न तु दाहमपि । हि = यतः दिवसः = वासरः यथा = येन प्रकारेण शशाङ्कं = चन्द्रं ग्लपयति = ग्लानं करोति, श्रीविहीनं विधत्ते इत्यर्थः । कुमुद्वतीं कुमुदः प्रेयसीं कुमुदिनीं न हि तथा । दिवसे चन्द्रस्य यादृशी ग्लानिः तथा न कुमुदिन्या, कामेनाहमेव पीड्ये, न पुनर्भवतीं । तस्मात् त्वदपेक्षया समधिकं दुःखं मया सह्यते । अत्र दृष्टान्त-प्रतिवस्तूपमा-व्यतिरेक-विरोधाभासानुप्रासा अलङ्काराः आर्यावृत्तं च ॥ १४ ॥
सख्यौ—(सहर्षम् = सानन्दं राज्ञोऽतर्कितागमनेन हर्षम्) अविलम्बिनः = अकृत-विलम्बस्य मनोरथस्य = अभिलाषापूर्तेः, मनोरथरूपस्य तव स्वागतं = शुभाभिनन्दनम् । (शकुन्तला अभ्युत्थातुं = उत्थातुम् इच्छति = वाञ्छति) ।
राजा—स्वदर्शनेन शकुन्तलाया अभ्युत्थानारम्भमवलोकयन् अवसरप्राप्तं सदयमाह—अलमलम् = कृतं कृतम्, आयासेन = अभ्युत्थानारम्भप्रयासेन यथेष्टं सुखमुपविशेति भावः ।
अन्वयः—आशु संदष्टकुसुमशयनानि क्लान्तविसभङ्गसुरभीणि गुरुपरितापानि ते गात्राणि उपचारं नार्हन्ति ।
आत्मानमतर्कोतोपनतमवलोक्य ससंभ्रममुत्थातुं प्रयतमानां शकुन्तलां निवारयन् राजा दुष्यन्तः तद्-गात्राणामुपचारकरणसमर्थतां समर्थयन्नाह—सन्दष्टेति । आशु =
हे कृशाङ्गि ! तुमको तो कामदेव रात-दिन केवल सन्ताप ही पहुँचाता है, किन्तु मुझे वह जला ही रहा है, क्योंकि सूर्य का उदय जितना चन्द्रमा को हतप्रभ करके ग्लानि पहुँचाता है उतना कुमुदिनी को नहीं, अतः दिन से कुमुदिनी की अपेक्षा चन्द्रमा को अधिक हानि होती है ॥ १४ ॥
विशेष—यहाँ शकुन्तला के प्रेमपत्र में जो भोलापन और स्वाभाविकता है वह राजा दुष्यन्त के पद्य में नहीं है, क्योंकि वह नगर की चातुरी से पूर्ण औपचारिक मात्र है । राजा दुष्यन्त अपने को चन्द्रमा तथा शकुन्तला को कुमुदती कहकर उसे अपनी प्रिया के रूप में वर्णित करते हैं ।
दोनों सखियाँ—(देखकर आनन्द के साथ) शीघ्र ही सिद्ध होने वाले मनोरथ के विषयभूत आपका स्वागत है (शकुन्तला उठना चाहती है) ।
राजा—नहीं नहीं कष्ट न करें क्योंकि—
सन्ताप से फूलों की शय्या में भी जिन अङ्गों के दाग पड़ गये हैं और मृणाल-वलयों को भी जिन्होंने सन्ताप से विमर्दित = मुरझा दिया है, ऐसे अत्यन्त सन्तप्त आपके ये अङ्ग इस प्रकार के उपचार = शिष्टाचार के योग्य नहीं हैं ॥ १५ ॥
१. पाठ०—न्याशुविमर्दितमृणालवलयानि ।