अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 228, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें| १४६ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
उभे—अवहिद म्ह [ अवहिते स्वः ] ।
शकुन्तला—( वाचयति ) ।
तुज्झ ण आणे हिअअं मम उण कामो दिवापि रत्तिम्मि ।
णिग्घिण तवइ बलीअं तुइ वुत्तमणोरहाई अंगाई ॥ १३ ॥
[ तव न जाने हृदयं मम पुनः कामो दिवापि रात्रावपि ।
निर्घृण तपति बलीयस्त्वयि वृत्तमनोरथान्यङ्गानि ॥ ]
राजा—अवसरः खल्वात्मानं दर्शयितुम् ( सहसोपसृत्य )
तपति तनुगात्रि मदनस्त्वामनिशं मां पुनर्दहत्येव ।
ग्लपयति यथा शशाङ्कं न तथा हि कुमुद्वतीं दिवसः ॥ १४ ॥
उभे—द्वे अपि सख्यौ—कथयतः—आवां अवहिते = सावधाने दत्तावधाने स्वः ।
शकुन्तला—( वाचयति ) मदनज्वालावलीढा शकुन्तला राज्ञे सोपालम्भं स्वावस्थां निवेदयन्ती स्वस्वीकारं प्रार्थयते— तवेति ।
अन्वयः—हे निर्घृण ! तव हृदयं न जाने त्वयि वृत्तमनोरथानि मम अङ्गानि कामः पुनः दिवापि रात्रिमपि बलीयस्तपति ।
मदनानलतापासहिष्णुः शकुन्तला दुष्यन्ताय सोपालम्भमात्मनाऽवस्था तस्मै निवेदयन्ती स्वस्वीकृतिं निवेदयते—तवेति । हे निर्घृण ! = हे निर्दय ! तव = भवतः हृदयं=अन्तर्भावं अन्तरं न जाने = त्वां मदनः तपति न वेति न जानामि, त्वयि=तव विषये वृत्तमनोरथानि-वृत्तः = संजातः मनोरथः = अभिलाषः येषां तादृशानि ममाङ्गानि कामः = मदनः पुनः = तु दिवा = दिवसम् अपि रात्रि = निशाम् अपि च बलीयः = अत्यर्थं तपति तापं जनयति । यस्मात्त्वन्निमित्तमेव मदनेनैवं तप्यमानायां मयि न दयसे तस्मान्निर्दयोऽसि, इतः परमपि स्वकीयं निर्दयत्वं विहाय त्वदेकशरणां मां झटित्यङ्गीकुरुष्व । यदि मां नाङ्गीकुरुषे तर्हि मदनदहनकोऽसौ मां दशमीं दशां प्रापयिष्यतीति भावः ॥ १३ ॥
राजा—ज्ञातरहस्यस्य प्रहृष्टस्य स्वावस्थां निवेदयितुं योग्योऽनवसर इति मन्यमानस्य राज्ञश्चेष्टामह—( सहसा = अतर्कितम्, उपसृत्य = समीपमागत्य । )
दोनों सखियाँ—हम सावधान हो इसे सुन रही हूँ। सुनाओ।
शकुन्तला—( पत्र को बाँचती है ) ।
हे निर्दय ! तुम्हारे हृदय की क्या दशा है ? यह तो मुझे मालूम नहीं है, किन्तु सम्पूर्ण अङ्गों को तो जिनका सुख तुम्हारे ही हाथ है और जिनकी भावना तुम्हारे में लगी हुई है, मदन दिन-रात प्रबल वेग से जला रहा है ॥ १३ ॥
विशेष—यहाँ शकुन्तला ने राजा को निर्घृण कहा है, जिसका तात्पर्य है कि वे अति निर्दयी हैं, अन्यथा विवश होकर वे मेरे पास अवश्य आते या मुझे अपने पास ही बुलाते । उनके लिए मैं काम-ताप से सन्तप्त हो रही हूँ पर वे बचाते नहीं हैं। मेरा प्रत्येक अङ्ग उनसे मिलना चाहता है—भुजायें आलिंगन के लिए, नयन दर्शन के लिए, कर्ण वचनामृत श्रवण के लिए, नासिका मुख-सौगन्ध पान के लिए लालायित है और इसी प्रकार प्रत्येक अंग उनसे मिलना चाहता है पर, उन्हें इनकी परवाह ही नहीं है। इस प्रकार परुषभाषण करती हुई राजा को निर्घृण बनाती है, जो एक विरहिणी के लिए स्वाभाविक है ।
राजा—अपने को प्रगट करने का अच्छा मौका है ( सहसा शकुन्तला के पास पहुँचकर )