अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयोऽङ्कः १४५

शकुन्तला—हला चिंतिदं मए गोदवत्थु । ण खु सण्णिहिदाणि उण लेहण साहणाणि [ हला चिन्तितं मया गीतवस्तु । न खलु संनिहितानि पुनर्लेखनसाधनानि ] ।
प्रियंवदा—इमस्सिं सुओदरसुउमारे णलिणीपत्ते णहेहिं णिखिवत्तवण्णं करेहि [ एतस्मिञ्छुकोदरसुकुमारे नलिनीपत्रे नखैर्निक्षिप्तवर्णं कुरु ] ।
शकुन्तला—( यथोक्तं रूपयित्वा ) हला सुणुह दाणिं संगदत्थं ण वे त्ति [ हला शृणुतमिदानीं संगतार्थं न वेत्ति ] ।

---

केति । पदानि = गीतिकापदानि, कवितापदानि, शब्दान् रचयन्त्या = विचारयन्त्या अस्याः = पुरःस्थितायाः शकुन्तलाया उन्नमिता एका भ्रूलता यस्मिन् तत् उन्नमितैकभ्रूलतम् = उत्क्षिप्तैकभ्रूकुटीमनोहरम् आननं = मुखम् कण्टकितेन = रोमाञ्चितेन पुलकितेन कपोलेन = गण्डस्थलेन मयि = दुष्यन्ते अनुरागं = प्रेमबन्धं कथयति = सूचयति, अनुमापयति ।

**अयं भावः—**सखीनियोगानुसारं सन्देशपद्ययोग्यानि पदानि रचयन्त्या मध्ये मध्ये एकां भ्रूलतामूर्ध्वमाक्षिप्य क्षणं तूष्णीं तिष्ठन्त्या अस्याः शकुन्तलाया रोमाञ्चितः कपोलो मद्विषये प्रगाढं प्रेमाणं द्योतयति ।

अत्रोपमार्थापत्ति-स्वभावोक्ति-सन्देह-संकरानुमानालङ्काराः छन्दश्चार्या ॥ १२ ॥

शकुन्तला—सखीनियोगानुष्ठानं निवेदयति—हला = सखि ! मया गीतवस्तु = गीति-सामग्री, संगतार्थं चिन्तितं = विचारितम् पुनः किन्तु लेखनसाधनानि लेखनस्य = अङ्कनस्य साधनानि = अपेक्षितवस्तूनि, लेखनोपकरणानि, लेखनीपत्रिका-मसीपत्रादीनि च खलु सन्निहितानि = उपस्थितानि सन्ति ।

प्रियंवदा—प्रियंवदोत्तरयति—एतस्मिन् = पुरःस्थिते शुकस्य = कीरस्य उदरवत् सुकुमारेऽतिकोमले कीरक्रोडकोमले नलिनीपत्रे = कमलिनीदले नखैः = नखरैः निक्षिप्त-वर्णं = निक्षिप्ता उत्कीर्णाः वर्णाः = अक्षराणि यस्मिन्निति निक्षिप्तवर्णं कुरु = विधेहि, नखाग्रैर्लिखेति भावः । अनेनाक्षरलेखनसौकर्यं प्र दर्शितम् ।

शकुन्तला—( यथोक्तं रूपयित्वा = नखैर्लिखित्वा ) हला = सखि ! शृणुत = आकर्ण्यताम्, इदानीं = अधुना सङ्गतार्थं = सङ्गतः अविरुद्धः अर्थो यस्य तत् सङ्गतार्थं = युक्तार्थम् समुचितार्थं वा न वा इति ।

---

अपनी भ्रुकुटि को टेढ़ी करके कविता के पदों को रचती हुई मेरी प्रिया का मुख ही रोमाञ्चित कपोलों के द्वारा मेरे प्रति इसके अनुराग को प्रगट कर रहा है ॥ १२ ॥

**विशेष—**प्रेमपत्र को लिखने के लिए उद्यत शकुन्तला की भावभंगिमा देखकर राजा अपने में उसके अनुराग की कल्पना करते हैं । सुधाकर में रति की छह अवस्थाओं में अनुराग छठवां माना गया है—'अङ्कुरपल्लवकलिका-प्रसूनफलोपभोगभागियं क्रमशः।

प्रेमा मानः प्रणयः स्नेहो रागोऽनुराग इत्युक्तः ॥

**शकुन्तला—**सखियों ! मैंने गीत का पद्य तो बना लिया, किन्तु पत्र लिखने के साधन ( भोजपत्र, कागज, दावात, स्याही आदि ) तो यहाँ हैं नहीं, पत्र कैसे लिखूँ ।

**प्रियंवदा—**सुग्गे के उदर के समान सुकुमार इस कमलिनी के हरे पत्ते पर ही नखों से तुम पत्र लिखो।

शकुन्तला—( उसी प्रकार से लिखने का अभिनय कर ) सखियों ! तुम लोग भी इसे सुन लो, मैंने ठीक लिखा है या नहीं ?

१० शाकु०