भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 226, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 226

१४४ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

सख्यौ--अत्तगुणावमाणिणि ! को दाणिं सरीरणिव्वावत्तिअं सारदिअं जोसिणिं पडंतेण वारेदि [ आत्मगुणावमानिनि ! क इदानीं शरीरनिर्वापयित्रीं शारदीं ज्योत्स्नां पटान्तेन वारयति ] ।

शकुन्तला— सस्मितम् ) णिओइआ दाणिं म्हि [ नियोजितेदानीमस्मि ], ( इत्युपविष्टा चिन्तयति )

राजा— स्थाने खलु विस्मृतनिमेषेण चक्षुषा प्रियमवलोकयामि । यतः—

उन्नमितैकभ्रूलतमाननमस्याः पदानि रचयन्त्याः । ^१कण्टकितेन प्रथयति मय्यनुरागं कपोलेन ॥ १२ ॥


सख्यौ—शकुन्तलायाः सकाशात् अवधीरणाशङ्कां दृष्टान्त-द्वारा परिहरन्त्यौ प्राहुतुः- आत्मनो गुणान् अवमनुते तच्छीला आत्मगुणावमानिनी तत्सम्बुद्धौ आत्मगुणावमानिनि != अज्ञातनिजगुणगौरवे ! स्वगुणगौरवानभिज्ञे ! स राजा त्वद्गुणैः क्रीतः तस्मादवधारणाशङ्कां न कार्येति भावः । शरीरनिर्वापयित्रीं = उष्मतापप्रमोदिनीम् कामादिसन्तापशमनकारिणीम् देहानन्ददायिनीम् शारदीं = शरत्कालसम्बन्धिनीं ज्योत्स्नां = चन्द्रिकां पटान्तेन = अञ्चलेन को वारयति = तिरोधत्ते । न कोऽपीत्यर्थः । यथा शरीरसुखदायिनीं शारदीं ज्योत्स्नां न कोऽपि वारयति तथा स्वयं प्रणयपत्रप्रेषणेन प्रदर्शितानुरागां त्वां स राजा नावधारयेत् । त्वया संगतो राजा नूनमात्मानं धन्यं मनुते; का कथा तत् तवावधारणायाः इति भावः ।

शकुन्तला—सख्योरभिप्रायं जानन्ती शकुन्तला (सस्मितम् = स्मयपूर्वकम्) इदानीं = दृष्टान्तद्वारा स्वपक्षसमर्थनेन शङ्कापरिहारात् नियोजिता = प्रणयपत्रिकारचनार्थमाज्ञप्ता अस्मि । इदानीमवश्यमेव मया प्रणयपत्रिका विचिन्त्येति उक्त्वा (उपविष्टा चिन्तयति ।)

राजा—तथाभूतां शकुन्तलामवलोकयन् ब्रवीति-स्थाने = उपचितम् खलु = निश्चयेन विस्मृतो = निमिषौ यस्य यत्र सा न विस्मृतनिमेषः तेन विस्मृतनिमेषेण = निमेषशून्येन अनाकलितपक्ष्मपातेन निमेषशून्येन चक्षुषा = नेत्रेण प्रियां = शकुन्तलाम् अवलोकयामि

अन्वयः—पदानि रचयन्त्या अस्याः उन्नमितैकभ्रूलतम् आननं कण्टकितेन, कपोलेन मयि अनुरागं प्रथयति ।

निर्निमेषेण नेत्रेण शकुन्तलानुरागस्योचितत्वं समर्थयति राजा दुष्यन्तः—उन्नमिते-


तेरा तिरस्कार संभव नहीं क्योंकि प्रार्थी को लक्ष्मी भले न मिले किन्तु लक्ष्मी जिसको चाहे उसका मिलना दुःसाध्य नहीं । तात्पर्य यह है कि यहाँ दुष्यन्त अपने को प्रार्थी तथा शकुन्तला को लक्ष्मी मानते हैं, अतः उसके अभिलषित का मिलना कठिन नहीं है ।

दोनों सखियाँ—अरी, अपने को कम समझने वाली सखि शकुन्तले ! सन्ताप को दूर करने वाली शरद् ऋतु के चन्द्रमा को चन्द्रिका=चाँदनी को भला छाता लगाकर कौन टालता है ? अर्थात् शरद् कालीन चन्द्रमा की शीतल चाँदनी को आँचल से कौन रोकता है, कोई नहीं। अतः वह राजा तुम को कैसे नहीं चाहेगा ।

शकुन्तला—(हँसकर) सखियों ने विशेष अनुरोध से मुझे इस पत्र लेखन कार्य में लगा ही दिया है (बैठी हुई गीति की चिन्ता करती है) ।

राजा—अहा, मैं यहाँ निर्निमेष लोचन होकर बड़े ही अच्छे इस मौके में अपनी प्रिया को देख रहा हूँ, क्योंकि—


पाठा०—१. पुलकाचितेन कथयति ।