भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 225, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 225

तृतीयाेऽङ्कः १४३

शकुन्तला—हला चिंतेमि अहं। अवहीरणाभीरुअं पुणो वेवइ मे हिअअं
[ हला चिन्तयाम्यहम्। अवधीरणाभीरु पुनर्वेपते मे हृदयम्।
राजा—( सहर्षम् )

अयं स ते तिष्ठति संगमोत्सुको
विशङ्कसे भीरु यतोऽवधीरणाम्।
लभेत वा प्रार्थयिता न वा ^१श्रियं
श्रिया दुरापः कथमीप्सितो भवेत् ॥ ११ ॥

शकुन्तला—हला = सखि प्रियम्वदे ! अहम् चिन्तयामि = आत्मावस्थोपन्यासपूर्वकं पद्यं विचारयामि अवधीरणभीरु = अवज्ञाभीतं तिरस्कारसम्भावनाभयशीलं मे = मम हृदयम् = आन्तरं वेपते = कम्पते। पत्रिकाप्रेषणेन मया स्वकीये प्रणये प्रकाशिते कदाचित् स मामवज्ञास्यतीति संभावनया भयशीलं मामकीनं हृदयं कम्पते इत्यर्थः।

राजा—नृपो दुष्यन्तः (सहर्षं = हर्षपूर्वकं सानन्दं च) वृथाऽऽशङ्कमानां शकुन्तलां दृष्ट्वा राज्ञोः हासः।

**अन्वयः—**हे भीरु ! यतः अवधीरणां विशङ्कसे स अयं ते सङ्गमौत्सुकः तिष्ठति प्रार्थयिता श्रियं लभेत वा न वा ! श्रियः ईप्सितः दुरापः कथं भवेत् ।

अथ शकुन्तलाद्वारा कृतात्मनोऽवधीरणामाशङ्कमानो राजा दुष्यन्तः तां परिहर-न्नभिधत्ते—अयमिति । हे भीरु ! = भयशीले; यतः = यस्मात्, मत्सकाशात्, अवधीरणां = तिरस्कारं, अवहेलनम्, विशङ्कसे = विविधप्रकारैः आशङ्कसे स अयं त्वद्विरहाग्नि-सन्तापशान्तये त्वन्मुखचन्द्रचन्द्रिकामनुभवन् दुष्यन्तः ते = तव निकटवर्ती सङ्गमौत्सुकः = मिलनोत्कण्ठितः, क्षणमपि विलम्बमस्रहमानः तिष्ठति = योग्यमवसरं प्रतीक्षमाणस्थितिं करोति। तमेव दृष्टान्तेन समर्थयति-प्रार्थयिता = प्रार्थनापूर्वकं प्रयतमानो याचकः श्रियं = लक्ष्मीं, समृद्ध्यात्मिकां सम्पदं लभेत = प्राप्नुयात् वा न वा = कदाचित् लभेत, कदाचिन्न लभेतेति विकल्पः परन्तु, श्रिया = सम्पदा ईप्सितः = स्वयमाप्तुमिष्टः दुरापः = दुर्लभः कथं भवेत् = न भवेदित्यर्थः। श्रिया ईप्सितः सुलभ एव ।

**अयं भावः—**त्वां प्रार्थयितुस्त्वं दुर्लभा, त्वया प्रार्थ्यमानस्तु ते सुलभ एवाहम्। अतो भवतत्या प्रार्थनां विहातुं नाहं समर्थः, व्यर्थमवहेलनभीरुत्वं तवेति भावः। अत्राप्रस्तुत-प्रशंसा-दृष्टान्ताऽर्थान्तरन्यासालङ्कारा वृत्तं च वसन्ततिलका ॥ ११ ॥

**शकुन्तला—**ऐसी गीतिका तो मैं बना रही हूँ, किन्तु कहीं वे मेरी उपेक्षा न कर दें, इस भय से मेरा हृदय काँप रहा है।

राजा—( प्रसन्न होकर ) हे भीरु ! जिससे तुम तिरस्कार की सम्भावना कर रही हो, वह तो मैं तुम्हारे संगम के लिए स्वयं लालायित हो रहा हूँ। याचक तो लक्ष्मी की प्रार्थना करने पर भी कहीं से लक्ष्मी को कदाचित प्राप्त कर सके या नहीं भी परन्तु लक्ष्मी के लिये तो कभी याचक दुर्लभ नहीं होते ॥ ११ ॥

**विशेष—**शकुन्तला भीरु नायिका है। इसलिए उसे अपने तिरस्कार की संभावना है पर राजा इसके निवारणार्थ कहता है, प्रिये ! प्रार्थी तो मैं हूँ, मेरा तिरस्कार संभव है, तुम तो प्राप्य हो अतः

पाठा०—१. श्रियो।