अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 224, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें१४२ || अभिज्ञानशाकुन्तलम्
प्रियंवदा—( विचिन्त्य ) हला मअणलेहो से करोअदु । इमं देवप्पसादस्सावदेसेण सुमणोगोविदं करिअ से हत्थअं पावइस्सं [ हला मदनलेखोऽस्य क्रियताम् । इमं देवप्रसादस्यापदेशेन सुमनोगोपितं कृत्वा तस्य हस्तं प्रापयिष्यामि ] ।
अनसूया—रोअइ मे सुउमारो पओओ । किं वा सउंदला भणादि [ रोचते मे सुकुमारः प्रयोगः । किं वा शकुन्तला भणति ] ।
शकुन्तला—को णिओओ विकप्पीअदि [ को नियोगो विकल्प्यते ] ।
प्रियंवदा—तेण हि अत्तणो उवव्णासपुव्वं चिंतेहि दाव ललिअपदबंधणं [ तेन ह्यात्मन उपन्यासपूर्वं चिन्तय तावल्ललितपदबन्धनम् ] ।
प्रियम्वदा—( विचिन्त्य = विचार्य ) शीघ्रं शकुन्तलाया मनोरथं साधयितुं प्रियम्वदा वदति—हला = सखि अनसूये ! अस्य = राज्ञो दुष्यन्तस्य मदनस्य = कामस्य लेखः = पत्रिका = प्रेमपत्रं क्रियताम् = विधीयताम् । इमं = एतं = लेखं देवप्रसादस्य = भगवन्निर्माल्पस्य अपदेशेन = ऋषिभिः प्रेषितं देवनिर्माल्यमिति व्याजेन सुमनोगोपितं = पुष्पाच्छादितं कृत्वा = विधाय तस्य = दुष्यन्तस्य हस्तं = करं प्रापयिष्यामि = समुपस्थापयिष्यामि ।
**अनसूया—**प्रियम्वदोक्तिमनुमोदमाना अनसूया ब्रवीति—रोचते = समीचीन इति प्रतीयते मे = मह्यं सुकुमारः = कोमलः, सुकरो निरपायश्च प्रयोगः = उपक्रमः । किं वा शकुन्तला भणति = कथयति ।
**शकुन्तला—**सखीवचनं भङ्ग्या अनुमोदमाना शकुन्तला पृच्छति—**कः नियोगः-**आज्ञा विकल्प्यते = विचार्यते-युवयोः यः कोऽपि नियोगो मया विचारमकृत्यैव सम्पाद्यते इत्यर्थः ।
**प्रियम्वदा—**शकुन्तलोक्तिमाकर्ण्य कथयति प्रियम्वदा—तेन हि मदुक्तोपायस्य त्वया अभिनन्दितत्वात् आत्मनः = आत्मविहारावस्थायाः उपन्यासपूर्वकं = प्रसङ्गानुकूलं पूर्वमुपन्यासं कृत्वा चिन्तय = सावधानं निरूपय ललितं च तत् पदबन्धनं ललितपदबन्धनं = माधुर्यादिगुणप्रधानं स्वाभिप्रायप्रकाशकं पद्यम् ।
तकिया लगाकर लेटने पर भी रात में जागरण एवं विरह-व्याकुलता से लोटने-पोटने में वह हट जाती है। अतः बाँह को तकिया बनाना पड़ता है। वलय स्वाभाविक रूप से ढीले नहीं हैं पर वह बाँह में ऊपर धनु की डोर की निशाने से हटकर कसा गया है। इसलिए ढीला प्रतीत हो रहा है। अन्य अलंकारों का त्यागकर एक वलय धारण करने से विरहाधिक्य की प्रतीति होती है। दुबलेपन से कंकण इतना ढीला हो गया है कि वह बार-बार खिसक जा रहा है।
प्रियम्वदा—( कुछ सोचकर ) हे सखि ! इस समागम कार्य सिद्धि के लिए एक मदनलेख = प्रेमपत्र राजा को लिखा जाय तथा उस पत्र को पुष्पों में छिपाकर देवप्रसाद के व्याज से मैं इसे राजा के हाथ तक पहुँचा दूँगी।
**अनसूया—**सखि ! यह सरल तथा सुन्दर उपाय मुझे भी अच्छा लग रहा है, पर शकुन्तला से भी पूछ लें कि वह इस विषय में क्या कहती है ?
**शकुन्तला—**क्या सखियों की सलाह भी कहीं टाली जा सकती है ?
**प्रियम्वदा—**तो फिर तुम अपने प्रसङ्ग तथा दशा के अनुरूप सुन्दर एवं ललित पदावली से युक्त कोई गीतिका विचार करके बनाओ, जो उस पत्र में अङ्कित किया जा सके।