अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयोऽङ्कः १४१

राजा—सत्यमित्थंभूत एवास्मि। तथा हि—

१इदमशिशिरैरन्तस्तापाद्विवर्णमणीकृतं
निशि निशि भुजन्यस्तापाङ्गप्रसारिभिरश्रुभिः।
२अनभिलुलितज्याघाताङ्कं मुहुर्मणिबन्धनात्
कनकवलयं स्रस्तं स्रस्तं मया प्रतिसार्यते ॥ १०॥

राजा—प्रियम्वदोक्तं निजावस्थामनुवदन् राजा प्राह—सत्यं = तथ्यम् यथार्थम् इत्थंभूतः = निद्रारहितः कृशश्च एव अस्मि। तथा हि—

अन्वयः—निशि निशि भुजन्यस्तापाङ्गप्रसारिभिः अन्तस्तापात् अशिशिरैः अश्रुभिः विवर्णमणीकृतं मणिबन्धात् स्रस्तं स्रस्तं कनकवलयं मया अनभिलुलितज्याघाताङ्कं मुहुः प्रतिसार्यते।

प्रियम्वदोक्तौ आत्मनो रात्री प्रजागरणकारणं निशम्य राजा दुष्यन्तो निजामवस्थां परामृशन् ब्रूते—इदमशिशिरेति। निशि निशि = प्रतिनिशम्, तद्दर्शनात् प्रभृति सर्वासु रात्रिषु, भुजे = बाहौ न्यस्तात् = निक्षेपात् अपाङ्गात् = नेत्रप्रान्तात् प्रसारिभिः = प्रवर्तिभिरिति भुजन्यस्तापाङ्गप्रसारिभिः = हस्ततलन्यस्तनयनान्तनिर्गतैः अन्तस्तापात् = मदनाग्निदाहजन्यात् आन्तरादुष्मणः अशिशिरैः = उष्णैः अश्रुभिः = बाष्पैः लोचनजलविन्दुभिः विवर्णाः = विच्छायाः मणयः = पद्मरागादयो यत्र तत् विवर्णमणि न विवर्णं मणि अविवर्णमणि, अविवर्णमणि विवर्णमणि सम्पादितम् = अविवर्णमणिकृतम् मणिबन्धात् = बाहुपाणितलसन्धिस्यानात्, करमूलात् स्रस्तं = स्वस्थानात् पुनः पुनर्गलितम्, इदम् = एतत् कनकवलयं = सुवर्णंकङ्कणम् मया अभिलुलितः = काश्यात् अनतिस्पृष्टः ज्याघातस्य = धनुर्गुणकर्षणस्य अङ्गं = चिह्नं यस्मिन् तत् = अनभिलुलितज्याघाताङ्कम् मुहुः = वारंवारं प्रतिसार्यते = पश्चान्नीयते। मया स्वस्थाने एव स्थाप्यते। प्रकोष्टरूपस्वस्थानस्थं क्रियते इत्यर्थः।

अयं भावः—शकुन्तलादर्शनस्मरणात् मम दिनानि कथमप्यतिक्राम्यन्ति, रात्रौ तु मृदुतरास्वपि शय्यासु निद्रानभिमुखो भवति, शीतलेषु भूतलेषु लुण्ठता मया सुतरां क्षीणात् प्रकोष्ठात् मुहुर्मुहुर्गलितमिदं सुवर्णकङ्कणं भूयोभूयः ऊर्ध्वं नीयये। तस्मात् सत्यमेव वाढमहं कृशो जातः इति चिन्तयति दुष्यन्तः

अत्र काव्यलिङ्ग-स्वभावोक्ति-पर्यायोक्ति-अप्रस्तुतप्रशंसालङ्काराः छन्दश्च हरिणी॥१०॥

राजा—( अपनी ओर देखकर ) सचमुच मैं ऐसा ही कृश हो रहा हूँ, क्योंकि—
सोते समय बाएँ भुजा पर रखे हुए नेत्र के कोने से धारारूप से बहते हुए भीतर के ताप से अत्यन्त उष्ण आंसुओं से काले एवं मलिन पड़े हुए अपने हाथ के सुवर्ण कङ्कण को, जो कि धनुष की डोरी को बार-बार खींचने से जिसमें कुछ शुष्क प्रायः ताजे दाग पड़े हुए हैं। ऐसे मणिवन्धस्थान = कलाई पर से खिसक खिसक कर गिरता रहता है, उसको मैं रात भर बार-बार हाथ में डालता रहता हूँ। इस प्रकार मेरी समस्त रातें बीत जाती हैं ॥ १० ॥

विशेष—यहाँ निशि-निशि शब्द शकुन्तला के दर्शन से अब तक से समय ज्ञान कराते हैं।

पाठा०—१. अतिशिशिरतरैरन्तस्तापैर्विवर्णं... २. प्रवर्तिभिरश्रुभिः। ३. अनतितुलितज्याघाताङ्कान्।