अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः । २९५

द्वितीया—( सहर्षं सत्वरयोपगम्य ) कहं उवट्ठिदो मधुमासो । [ कथमुपस्थितो मधुमासः । ]

प्रथमा—महुअरिए । तव दाणिं कालो एसो मदविब्भमगीदाणं । [ मधुकरिके ! तवेदानीं काल एष मदविभ्रमगीतानाम् । ]

द्वितीया—सहि अवलंबस्स मं जाव अग्गपादट्ठिआ भविअ चूदकलिअं गेण्हिअ कामदेवच्चणं करेमि । [ सखि, अवलम्बस्व मां यावदग्रपादस्थिता भूत्वा चूतकलिकाम गृहीत्वा कामदेवार्चनं करोमि । ]

कोकिलेव आम्रमञ्जरीं दृष्ट्वा हृष्यति । अहं किल परभृतिका = कोकिला, त्वञ्च मधुकरिका = भृङ्गी ।

द्वितीया— चूतकलिकोद्गमं निशम्य मधुमासावतारसंभावनया प्रहृष्टा द्वितीया चेटी त्वरया प्रथमायाः चेट्याः समीपमुपगम्य सहर्षं ब्रवीति—कथं = किं मधुमासः = वसन्तः उपस्थितः = प्राप्तः, वसन्तकालः समुपस्थितः किमिति प्रश्नः ।

प्रथमा— मधुकरिके = भ्रमरि ! तव कृते, इदानीं = अधुना मदः = उन्मादः, विभ्रमः = विलासश्च गीतानि = गानानि चेति तानि तेषां मदविभ्रमगीतानां = उन्मद-सविलासविभ्रम-तारतम्यगीतानाम्, एषः = अयं कालः = उचितः समयः आगतः । वसन्तसमये कुसुमितासु वनराजीसु भ्रमरकामिन्यास्तव गायनं स्वाभाविकं भवति इदानीं स समयस्ते प्राप्तः । अर्थात्-भ्रमरी किल वसन्ते सहकारकोरकेषु मञ्जरीषु च भ्राम्यन्ती सविभ्रमं कलं गायति त्वमपि च गीतविनोदप्रिया भ्रमरीव गीतं प्रारप्स्वेति तात्पर्यम् ।

द्वितीया— सखि ! हे आलि ! मां = मधुकरिकाम्, अवलम्बस्व = करेण आलम्बनं मह्यं देहि यावत् = यावत्कालं पादयोः = चरणयोः अग्रमित्यग्रपादं तत्र स्थितेति अग्रपाद-स्थिता पादाङ्गुलिसमाश्रयणेन स्थिता सती चूतमञ्जरीं-चूतस्य = आम्रस्य, मञ्जरीं = कलिकां गृहीत्वा = आदाय कामदेवार्चनं = मदनपूजनम् करोमि = विदधामि । प्रांशु-लभ्यां चूतकलिकाम् गृहीत्वा यावत् कामार्चनं करोमि तावत् मामवलम्बस्व । प्रांशुलभ्य-त्वाद्दालायास्तल्लाभायाग्रपादावस्थितिरुचितेवेति भावः । अभिनवचूतमञ्जरीभिः समर्चनं मदनोत्सवे भवतीति लोकसमयः ।

---

दूसरी—( सहर्ष, जल्दी से पास में जाकर ) क्या कहा—मधुमास = वसन्त ऋतु का महीना चैत्रमास आ गया ?

विशेष— वस्तुतः चैत्र और वैशाख को वसन्तमास अथवा वसन्त ऋतु कहते हैं, परन्तु यहां वसन्तमास का अर्थ है चैत्रमास, क्योंकि वही वसन्तऋतु का प्रथम मास है—मधुश्च माधवश्चैव वासन्तिकावृतू (य० वे० १३।२५ ) ।

पहली— हे मधुकरिके ! = भ्रमरिके तेरे मदभरे गीतों का भी तो यही समय है । भ्रमरी भी वसन्त में मस्त होकर आमकी मञ्जरियों पर एवं फूलों पर गूंजती फिरती रहती है और तेरा भी नाम मधुकरिका = भ्रमरी है ही । अतः तू भी आनन्द विभोर हो मस्ती से गाना गा ।

दूसरी— हे सखी, मुझे जरा-सा सहारा दो तो मैं अपने पैरों के अग्रभाग पर पञ्जे के सहारे खड़ी होकर आम्र की कली को तोड़कर उससे भगवान् कामदेव की पूजा करूँ ।