अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 450, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें३६८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा—मातले ! अतः खलु सबाह्यकरणो ममान्तरात्मा प्रसीदति ( रथाङ्गमवलोक्य ) मेघपदवीमवतीर्णौ स्वः । मातलिः—कथमवगम्यते । राजा—
^१अयमरविवरेभ्यश्चातकैर्निष्पतद्भि- र्हरिभिरचिरभासां तेजसा चानुलिप्तैः । गतमुपरि घनानां वारिगर्भोदराणां पिशुनयति रथस्ते शीकरक्लिन्ननेमिः ॥ ७ ॥
**अयं भावः—**अत्र हि आवहप्रवाहादिषु वायुषु षष्ठस्य परिवहस्य वायोरेवाधिकारः । स्वयं ज्योतिर्विभागकर्तृत्वात् अत्र तमसोऽवकाश एव नास्ति, मन्दाकिनी धारणत्वाच्च रजोऽपि निरस्तमेवाम् । इत्थं वामनद्वितीय पादपातेन पूतो रजस्तमोरहितः सत्त्वैकाश्रयः परिवहाख्यस्य वायोरयं मार्गः, यत्रावां वर्ताविहे । देवकार्यसम्पादनानन्तरमिदानीं निश्चिन्तो भूत्वा भवान् स्यन्दनेनावतरन् निपुणं निरीक्षताम् ।
अत्र महापुरुष चरित्रवर्णनादुदात्तालङ्कारो वसन्ततिलका वृत्तञ्च ॥ ६ ॥
राजा—मातले = महेन्द्रसारथे ! अतः = उक्तगुणविशिष्टपरिवहवायुमण्डलसञ्चारात् बहिर्भावानि बाह्यानि, बाह्यानि च तानि करणानीति बाह्यकरणानि तै। सह वर्तमानः स बाह्यकरणः = बाह्येन्द्रियवर्गसहितः अन्तरात्मा = आन्तरःकरणं मनः प्रसीदति = मोदते ताम् ( रथाङ्गं = रथचक्रम् अवलोक्य = दृष्ट्वा ) मेघपदवीं = जलधरमार्गम् अवतीर्णौ स्वः = उपरिमार्गादधोमार्गमागतौ ।
मातलिः—कथमवगम्यते ? केनप्रकारेण ज्ञायते मेघमण्डलावतरणमनुमीयते भवता ?
अन्वयः—अयं ते शीकरक्लिन्ननेमिः रथः अरविवरेभ्यः निष्पतद्भिः चातकैः अचिरभासां तेजसां अनुलिप्तैः हरिभिः वारिगर्भोदराणां घनानाम् उपरि पिशुनयति ।
आवां मेघमार्गमवतीर्णौ स्व इत्युक्तिं समर्थयन् राजा दुष्यन्तो मातलिं कथयन्ति—
अङ्कित है ( १ ) आवह ( २ ) प्रवह ( ३ ) उद्वह ( ४ ) संवह ( ५ ) सुवह ( ६ ) परिवह और ( ७ ) परावह । भास्कराचार्य ने भी इनकी चर्चा अपने सिद्धान्तशिरोमणि में की है । ब्रह्माण्ड पुराण के अनुसार छठा परिवह वायु का यह मण्डल है । असुरराज बलिके यज्ञमण्डल में उपस्थित हो बलि से तीन पैर जमीन दान लेकर भगवान् वामन ने दूसरे पग से आकाश को नापा तो उनका पग आकाशवर्ती परिवह वायु के क्षेत्र में जा पड़ा था । इस प्रकार वामन रूपधारी भगवान् विष्णु के द्वितीय चरण विन्यास से यह परम पवित्र है ।
गंगाजी की तीन धाराएँ गायी गई हैं ( १ ) आकाश में स्थित गंगा को आकाश गंगा या मन्दाकिनी कहते हैं, पृथ्वीतल पर प्रवाहित होनेवाली गंगा को भागीरथी कहते हैं तथा पातालस्थ गंगा को भोगवती कहते हैं । परिवह वायु के क्षेत्र में ही आकाशगंगा तथा सप्तर्षिमण्डल है ।
राजा—मातले ! यही कारण है कि नेत्र आदि बाह्य तथा मन बुद्धि आदि आन्तर इन्द्रियों के साथ मेरी अन्तरात्मा प्रसन्न हो रही है । ( रथ के पहिए को देखकर ) अब हमलोग बादलों के मार्ग पर उतर आये हैं ।
मातलि—कैसे मालूम हो रहा है ?
राजा—आपका यह रथ ही जिसके पहियों के बीच लगे अरों=दण्डों के मध्यभाग से चातक
पाठ०—१. अयमगविवरेभ्य ।