अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

सप्तमोऽङ्कः ३६७

**मातलिः—**त्रिस्रोतसं वहति यो गगनप्रतिष्ठां ज्योतिंषि वर्तयति ^१च प्रविभक्तरश्मिः । तस्य द्वितीयहरिविक्रमनिस्तमस्कं वायोरिमं परिवहस्य वदन्ति मार्गम् ॥ ६ ॥

**अन्वयः—**यः गगनप्रतिष्ठा त्रिस्रोतसं बहति, ज्योतींषि प्रविभक्तरश्मि वर्तयति च तस्य परिवहस्य वायोः द्वितीय हरिविक्रमनिस्तमस्कम् इमं मार्ग वदन्ति ॥ ६ ॥

इन्द्रसारथे ! कतमस्मिन् स्वर्गमार्गे आवां वर्तावहे इति नृपतेः दुष्यन्तस्य प्रश्नमुत्तरयन् मातलिः कथयति—त्रिस्रोतसमिति । यः = यो मार्गः गगनप्रतिष्ठां गगने = आकाशमार्गे प्रतिष्ठा = स्थितिर्यस्याः सा तां गगनप्रतिष्ठाम् = गगनस्य प्रतिष्ठा = समृद्धिर्यथा सा तादृशीं त्रिस्रोतसम् त्रीणि स्रोतांसि यस्याः सा तां त्रिस्रोतसम् = त्रिमार्गगाम् स्वर्गङ्गां मन्दाकिनीम् वहति = धारयति नयति वा गगनगामिनीम्, ज्योतींषि ध्रुवादि नक्षत्राणि, सप्तर्षिमण्डलानि च प्रविभक्ता = यथामागं व्यवस्थपिताः चतुर्षु दिक्षु विस्तृता रश्मयः रज्ज्वाकाराः किरणा यस्मिन् कर्मणि तत् प्रविभक्तरश्मि = असंकीर्णकिरणं यथा स्यात्तथा वर्तयति = प्रवर्तयति मण्डलशः संचारयति, इमं मार्गं = पन्थानं वदन्ति = कथयन्ति ।

तथा च विष्णुपुराणे—

सूर्यंचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह । वातानीकमयैर्बन्धै ध्रुवैर्वद्धानि तानि वै ॥ ग्रहर्क्षताराधिपानि ध्रुवे बद्धान्यशेषतः । भ्रमन्त्युचितचारेण मैत्रेयानिलरश्मिभिः ॥

तस्य = परिवहस्य परिवहनायकस्य वायोः भूगतविक्रमापेक्षया अन्यः हरे = वामनरूपिणो विष्णोः विक्रमः = पादनिक्षेपः तेन निस्तमस्कं = निर्मलं निष्पापं शोकरहितं चेति द्वितीयहरिविक्रमनिस्तमस्कम् ।

उक्तं च वामनपुराणे—

क्रमत्रये तोयमवेक्ष्य दत्तं महासुरेन्द्रेण विभुर्यशस्वी । चक्रे ततो लंघयितुं त्रिलोकं त्रिविक्रमं रूपमनन्तशक्तिः ॥ कृत्वानुरूपं दितिजांश्च हत्वा प्रणम्य चर्षीन् प्रथमक्रमेण । महीं महीध्रैः सहितां महार्णवाञ्जदार रत्नाकरपत्तनेर्युताम् ॥ भुवं सनाकां त्रिदशाधिवासं सोमाकंऋक्षैरभिनन्दितं नमः । दिवो द्वितीयेन जहार वेगात् क्रमेण देवप्रियमिप्सुरीश्वरः ॥

---

**मातलि—**जो आकाश में स्थित गंगा को धारण करता है तथा अपनी किरणों को फैलाकर ग्रहनक्षत्रों को ठीक-ठीक चलाता है, उस परिवह नामक वायु का विष्णु=वामन के द्वितीय चरण के विन्यास से पावन यह मार्ग कहा जाता है ॥ ६ ॥

**विशेष—**विद्वानों ने आकाश को सात भागों में विभक्त किया है । प्रत्येक भाग में एक-एक वायु मण्डल का प्राधान्य है । इन सात वायुओं के नाम ब्रह्माण्ड पुराण में इस प्रकार

पाठा०—१. चक्रविभक्तरश्मिः ।