भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 478, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 478

३९६ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्


प्रथमा--तदो तं सप्पो भविअ दंसइ । [ ततस्तं सर्पो भूत्वा दशति । ]
राजा--भवतीभ्यां कदाचिदस्याः प्रत्यक्षीकृता विक्रिया ?
उभे--अणेअसो [ अनेकशः ] ।
राजा--( सहर्षं आत्मगतम् ) कथमिव संपूर्णमपि मे मनोरथं नाभिनन्दामि । ( इति बालं परिष्वजते )
द्वितीयाः--सुव्वदे ! एहि ! इमं वुत्तंतं णिअमव्वावुडाए सउंदलाए णिवेदम्ह । [ सुव्रते एहि । इमं वृत्तान्तं नियमव्यापृतायै शकुन्तलायै निवेदयावः । ] ( इति निष्क्रान्ते )
बालः--मुच्च मं । जाव अज्जाए सआसं गमिस्सं । [ मुञ्च माम् । यावन्मातुः सकाशं गमिष्यामि । ]


प्रथमा--ततः तं = ग्रहीतारं सर्पो भूत्वा दशति, एषा औषधिः भूमिपतिता यदि अन्येन गृह्यते तर्हि सैव सर्पो भूत्वा तं दशतीत्यर्थः ।
राजा--भवतीभ्यां युवाभ्यां कदाचित् = जातुचित्, अस्याः विक्रिया = सर्पत्वे परिणतिरूपो विकारः = परिवर्तनम्, प्रत्यक्षीकृता = साक्षात् दृष्टा किम् ?
उभे--अनेकशतः = बहुशः बहुषु कालेषु अस्या औषधेः = विक्रिया प्रत्यक्षीकृतेत्यर्थः ।
राजा--अथौषधिविक्रियांभावदयं शिशुः ममैवौरस इति निश्चिन्वानः पौरवो राजा दुष्यन्तः सहर्षमात्मगतं विचिन्तयति--कथमिव = किमिव सम्पूर्णमपि मे मनोरथम् = समस्तमपि निजं मनोऽभिलाषम् अनुरूपपुत्रलाभरूपं नाभिनन्दामि = न सम्भावयामि न प्रशंसामि ? अनुचितमेतत् सर्वथाऽभिनन्दनीयमेव पुत्रं प्राप्तवानस्मीतिभावः ( इति एवमुक्त्वा ततो बालं = शिशुं परिष्वजते = आलिङ्गति बालपरिष्वङ्गेनानन्दमनुभवति । )
द्वितीया--सुव्रते ! एहि = आगच्छ, इमं = पूर्वोक्तं वृत्तान्तं, नियमव्यापृतायै नियमे-पूजादौ वियोगिनीव्रते च व्यापृतायै प्रसक्तायै = रतायै शकुन्तलायै प्रियसख्यै निवेदयावः = सूचयावः ( इति--एमुक्त्वा ततो निष्क्रान्ते = निर्गते ) ।
बालः--राज्ञा दुष्यन्तेन परिष्वक्तो बालो राजनं वदति--मुञ्च = त्यज मां यावत् मातुः = जनन्या सकाशं = समीपे गमिष्यामि = यास्यामि ।


पहली तापसी--तो यह महौषधि सर्प होकर उसे डस लेती है।
राजा--क्या इस बात की कभी आप लोग ने मेरे सिवा कहीं अन्यत्र परीक्षा की है।
दोनों तापसी--एक बार नहीं, किन्तु अनेकों बार हम लोग इस बात की परीक्षा कर चुकी हैं। जब-जब किसी दूसरे ने उठाया है तब-तब इस महौषधि ने सर्प बनकर उसे काट लिया है।
राजा--( हर्षपूर्वक मन ही मन ) तब तो मैं अपने पूर्ण हुए मनोरथ ( = शकुन्तला और अपने पुत्र की प्राप्ति ) का अभिनन्दन = प्रशंसा क्यों न करूँ। ( बालक को उठाकर अपनी छाती से लगाता है। )
दूसरी तापसी--सुव्रते ! आओ चलें और अपराजिता महौषधि आदि के इस वृत्तान्त को नियमव्रतशीला तपस्विनी शकुन्तला को जाकर सुनायें ( ऐसा कहकर दोनों चली जाती हैं )
विशेष--यहाँ 'नियम व्यापृतायै' पद से व्यक्त होता है कि शकुन्तला अबतक अपने पति दुष्यन्त की प्राप्ति के लिए हमेशा प्रयास करती थीं।
बालक--मुझे छोड़ दो, मुझे छोड़ दो, मैं तो अपनी माता के पास जाऊँगा।

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित) · पृष्ठ 478, कुल 540 में से · BharatKosha