अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

सप्तमोऽङ्कः

४०३

शकुन्तला—उट्ठेदु अज्जउत्तो । णूणं मे सुअरिअप्पडिबंधअं पुराकिदं तेसु दिअहेसु परिणाममुहं आसि जेण साणुक्कोसो वि अज्जवुत्तो मइ विरसो संवुत्तो । [ उत्तिष्ठत्वार्यपुत्रः । नूनं मे सुचरितप्रतिबन्धकं पुराकृतं तेषु दिवसेषु परिणाममुखमासी-द्येन सानुक्रोशोऽप्यार्यपुत्रो मयि विरसः संवृत्तः । ]

( राजोत्तिष्ठति )

शकुन्तला—अह कहं अज्जउत्तेण सुमरिदो दुक्खभाई अअं जणो । [ अथ कथमार्यपुत्रेण स्मृतो दुःखभागययं जनः । ]

---

ज्ञानावृतमनसां शुभेषु = स्वशुभप्रदेष्वपि वस्तुषु वृत्तयः = मनोवृत्तयः एवं प्रायाः = शुभत्यागरूपा भवन्ति । हि = यतः अन्धः = चक्षुर्हीनः शिरसि मस्तके क्षिप्तां = परिधा-पितां स्रजमपि = सुरभिपुष्पमालापि अहिशङ्कया = सर्पभ्रान्त्या धुनोति = तिरस्करोति शिरसो व्यस्यति ।

अयं भावः—हे शशाङ्कतिलके प्रिये ! प्राक् मत्कृतनिराकृतिदुःखं स्वहृदयात् निष्का-सनीयम्, यतो मया जानता तन्न कृतम् । तदानीं काले मम हृदये ( सुलभकोपात् महर्षे दुर्वाससः शापात् ) प्रबलः सम्मोह आसीत् । इदानीमङ्गुलीयकदर्शनेन सो व्यपगतः । यथा नेत्रहीनः पुमान् केनापि पुंसा निजगले निहितां सुरभिपुष्पमालामपि सर्पस्याशङ्कया स्वकी-याद् गलान्निस्सार्य दूरमुत्क्षिपति तथैव पूर्वं ते प्रत्याख्यानकाले स्मृतिहीनेन मया स्वयमु-पस्थितापि त्वं प्रत्याख्याता । अतो मया महद्दुःखमनुभूतमत्यन्तं क्लेशिता च भवती । तदेत्सर्वमजानता कृतं मत्वा क्षम्यतामिति तात्पर्यम् । अत्राप्रस्तुतप्रशंसा-भ्रान्तिमत्-काव्य-लिङ्ग-दृष्टान्ताऽलङ्काराः हरिणीवृत्तं च ॥ २४ ॥

शकुन्तला—आर्यपुत्र = स्वामी उत्तिष्ठतु नूनं = निश्चयेन तर्कयामि तेषु दिवसेषु पुराकृतं मे = मम सुचरितप्रतिबन्धकं सुचरितस्य = पुण्यकर्मणः तत्कार्यस्य च सुखस्य प्रतिबन्धकं प्रतिरोधकम् परिणामसुखपाकाभिमुखम् आसीत् येन सानुक्रोशोऽपि सदयोऽपि, सानुरागोऽपि विरसः = अपरक्तः, उदासीनः संवृत्तः = जातः । यदाहं भवता तिरस्कृता तदा मे सुखस्य विलोपि किमप्यदृष्टमेवासीत्, येन पुण्यफलं सुखं निरुद्धम् । इत्थं ममैव पापस्यायं परिणामः, न ते कश्चन दोषः ।

( राजा उत्तिष्ठति )

शकुन्तला—अथ कथं = केन प्रकारेण आर्यपुत्रेण = स्वामिना दुखं भजति तच्छीलः दुःखभागी = दुःखभोगशीलः अयं जनः = अहं स्मृतः ।

---

से मैं अन्धा हो गया था और अन्धा अच्छी वस्तु को भी शक से बुरी समझता है, जो अन्धे के लिए स्वाभाविक है । जैसे कोई अन्धा व्यक्ति किसी के द्वारा गले में पहनाई हुई माला को साँप समझकर फेंक देता है, उसी प्रकार माला-सी मोहक तुझको मैंने भी छोड़ दिया था ।

शकुन्तला—आर्य पुत्र ! उठें निश्चय ही पुण्यकर्म का अवरोधक पूर्वजन्म में किया हुआ मेरा पाप उन दिनों फलोन्मुख था, जिससे सहृदय होते हुए भी आर्यपुत्र मुझ पर निर्दय हो गये थे ।

( राजा उठता है )

शकुन्तला—मुझ दुःखिया को आर्यपुत्र ने कैसे याद किया ? अर्थात् मुझसे किये गये विवाह की बात आपको कैसे याद आ गयी ?