भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 486, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 486
४०४अभिज्ञानशाकुन्तलम्

राजा—उद्धृतविषादशल्यः कथयिष्यामि—

मोहान्मया सुतनु ! पूर्वमुपेक्षितस्ते
यो बाष्पबिन्दुरधरं परिबाधमानः ।
तं तावदाकुटिलपक्ष्मविलग्नमद्य
१बाष्पं प्रमृज्य विगतानुशयो २भवेयम् ॥ २५ ॥
( इति यथोक्तमनुतिष्ठति )


राजा—उद्धृतविषादशल्यः उद्धृतं = हृदयात् दूरीकृतं उत्खातं विषादरूपं क्लेश-रूपं शल्यम् = शङ्कुर्येन स उद्धृतविषादशल्यः कथयिष्यामि = वदिष्यामि । पूर्वं त्वल्लोचन-परिमार्जनेन सुखितो भूत्वा ततः पश्चात् कथयिष्यामीत्यर्थः ।

अन्वयः— हे सुतनु ! यः बाष्पबिन्दुः पूर्वं ते अधरं परिबाधमानः मया मोहात् उपेक्षित आकुटिलपक्ष्मविलग्नं तं बाष्पं अद्य प्रमृज्य विगतानुशयः भवेयं तावत् ॥ २५ ॥

अथ शकुन्तलया स्वस्मरणकारणं पृष्टो नृपतिर्दुष्यन्तो ब्रवीति—मोहान्मयेति । हे सुतनु = हे शोभनाङ्गि ! यः = बाष्पबिन्दुः—बाष्पस्य = नेत्रजलस्य बिन्दुः=कणः पूर्वं=प्रत्याख्यानकाले ते = तव अधरं = अधरोष्ठं परिबाधमानः = सर्वतः पीडयन् नेत्रयोः निर्गत्य कपोलावतिक्रम्य अधरे स्थितः मया = परमविवेकेना धर्मभीरुणा दुष्यन्तेन मोहात् = अज्ञानात् उपेक्षितः = अपरिभृष्टः आकुटिलपक्ष्मविलग्नं-आकुटिलेषु = ईषद्वक्रेषु पक्ष्मसु = नेत्रलोमसु विलग्नं-सम्बद्धं तं तथाभूतं बाष्पं = नेत्रजलबिन्दुम् अद्य=इदानीम् प्रमृज्य = शोधयित्वा विगतानुशयः विगतः = अपगतः अनुशयो = पश्चात्तापो यस्य स विगतानुशयः भवेयं = स्याम् ।

अयं भावः— प्रिये ! आवयोर्हृद्गतः शोकशङ्कु यावन्नोद्ध्रियते तावत् भवत्या स्मरण-कारणं कथयितुं न शक्नोमि । प्रथमं ते अश्रु प्रमृज्य विगतविषादे भूत्वा पश्चात् सकलं वृत्तं कथयिष्यामि अतोऽनुजानीहि मां त्वां बाष्पं परिमार्जितम् । अत्र विशेषोक्ति-व्यतिरेका-नुप्रासा अलङ्कारः वसन्ततिलकावृत्तं च ॥ २५ ॥

( इति = एवमुक्त्वा यथोक्तमनुतिष्ठति = अश्रुपरिमार्जनं करोति )


राजा— पहले अपने हृदय के काँटे को उखाड़कर पुनः इस बात को तुझसे कहूँगा।

हे सुन्दरि ! तुम्हारे अधर को पीड़ित करती हुई जो आँसू की बूँदें मेरे द्वारा अज्ञानवश पहले परित्याग के समय उपेक्षित कर दी गईं थीं, कुछ तिरछी पलकों में लगी हुई उसी आंसू को पोंछकर सम्प्रति मैं पश्चात्तापविहीन हो जाऊँगा ॥ २५ ॥

( ऐसा कहकर शकुन्तला के आँसुओं को पोंछता है । )

विशेष— स्मृति क्यों आई ? इसको बताने से पहले अपने हृदयशोक रूपी कांटों को निकालना जरूरी है, तभी शान्ति से कोई बात बतलाई जा सकती है । क्षमा मांगने, आँसू पोछने आदिसे वह कांटा निकलेगा । प्रिये ! निरपराध तुझे त्यागने का मेरे हृदय में बड़ा कष्ट है । यह कष्ट मेरे हृदय में नुकीली कील की भांति गड़ रहा है । पहले तुम मुझे क्षमा कर दो, मेरा कष्ट दूर हो जाय तो, फिर मैं बतलाऊँगा कि मैंने तुझे कैसे याद किया ।

इस पद्य में बाष्प शब्द दो बार आया है । अतः यह खटकता है । यदि चतुर्थचरण के दूसरे बाष्प शब्द के स्थान पर कान्ते संबोधन कर दिया जाय तो अधिक उचित होगा ।

पाठा०—१. कान्ते ! प्रमृज्य । २. भवामि ।