भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 487, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 487

सप्तमोऽङ्कः

४०५

शकुन्तला—( नाममुद्रां दृष्ट्वा ) अज्जउत्त ! इदं ते अंगुलीअअं [ आर्यपुत्र ! इदं तेऽङ्गुलीयकम् । ]

राजा—'अस्मादङ्गुलोयोपलम्भात्खलु स्मृतिरुपलब्धा ।

**शकुन्तला—**विसमं किदं णेण जं तदा अज्जउत्तस्स पच्चअकाले दुल्लहं आसि । ( विषमं कृतमनेन यत्तदार्यपुत्रस्य प्रत्ययकाले दुर्लभमासीत् । )

**राजा—**तेन ह्यृतुसमवायचिह्नं प्रतिपद्यतां लताकुसुमम् ।

**शकुन्तला—**ण से विस्ससामि । अज्जउत्तो एव्व णं धारेदु । [ नास्य विश्वसिमि । आर्यपुत्र एवैतद्धारयतु ]

( ततः प्रविशति मातलिः )


अश्रुपरिमार्जनसमये दुष्यन्तस्य हस्तेऽङ्गुलीयकं विलोक्य शकुन्तला तं पृच्छति— आर्यपुत्र ! = हे स्वामिन् ! इदं तव करे विद्यमानं ते = तव अङ्गुलीयकं = मुद्रा, कथमागतम् इदन्तु मदङ्गुलो पूर्वमार्यपुत्रेण परिधपितासीदिति प्रश्नः ।

राजा—अस्माद् = अङ्गुलीयोपलम्भात् , अङ्गुलीयस्य = मुद्रायाः उपलम्भात् = धीवर द्वाराऽङ्गुलीयकप्राप्तेः खलु = एव स्मृतिः = स्मरणम् उपलब्धा = प्राप्ता ।

शकुन्तला—उपालभते अनेनाङ्गुलीयकेन, विषमं = विसदृशं, कष्टं, कृतमुत्पाद्यपितम्, यत् = यस्मात् प्रत्ययकाले = प्रत्यायनकाले प्रमाणोपस्थापनसमये दुर्लभं = अप्राप्यमासीत् = अभूत् ।

राजा—तेन हि = यद्येतेन प्रत्यायनं तर्हि लता = लतेव तन्वी त्वं ऋतुसमवायचिह्नं-ऋतुना = वसन्तेन ( मया ) यः समवायः = पुनः समागमः तस्य चिह्नं = सूचकं कुसुमं = पुष्पं ( इदमङ्गुलीयकम् ) प्रतिपद्यताम् = प्राप्नोतु तन्वोलता ऋतुसमागमचिह्नं पुष्पमिव तन्वङ्गी भवती एवं मत्समागर्माचन्हमिदमङ्गुलीयकं धारयतु इत्यर्थः ।

शकुन्तला—अस्याऽङ्गुलीयकस्य तदङ्गुलीयकं न विश्वसिमि = न प्रमाणं मन्ये, पूर्वं प्रत्यायनकाले असांन्निध्येन विषमाचरणादिति भावः । अत आर्यपुत्र एव = श्रीमानेव एतत् = अङ्गुलीयकं धारयतु

( ततः = तदनन्तरमेव मातलिः प्रविशति )


शकुन्तला—( नामाङ्कित अंगूठी के देखकर ) = आर्यपुत्र क्या यह वही अंगूठी है? जिसे आपने मेरी अंगुली में पहनाया था, जो मेरे हाथ से जल में गिर गई थी।

**राजा—**हाँ यह वही अंगूठी है और अकस्मात् आश्चर्यजनक रूप से इस अंगूठीकी प्राप्ति से ही वस्तुतः तुम्हारी मुझे याद आ गई ।

**शकुन्तला—**इस अंगूठी ने उस समय बहुत अनुचित किया था, जो कि आपको विश्वास दिलाने के समय मुझे दुर्लभ हो गई थी ।

**राजा—**तो ऋतु के समागम चिह्न स्वरूप लता जैसे पुष्पों को धारण करती है, उसी प्रकार मेरे समागम के फलस्वरूप तुम भी इस अंगूठी को अब पुनः धारण करो ।

**शकुन्तला—**मैं इसका विश्वास नहीं करती, आपही इसे धारण करें ।

( तदनन्तर मातलि का प्रवेश )


पाठा०—१. अस्मादङ्गुतोपलम्भात्खलु ।