अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अतिलघूत्तरीयाणि लघूत्तरीयाणि च प्रश्नोत्तराणि ४४५

(५९) प्रश्न:—का दीर्घ विरहव्रतं विभर्ति ?
उत्तरम्—शकुन्तला दीर्घ विरहव्रतं विभर्ति ।

(६०) प्रश्न:—पार्थिवः कस्मै प्रवर्त्तताम् ?
उत्तरम्—पार्थिवः प्रकृतिहिताय प्रवर्त्तताम् ।

लघूत्तरीयाणि प्रश्नोत्तराणि

(१) प्रश्न:—कालिदासस्य कति ग्रन्थाः सन्ति ?
उत्तरम्—कालिदासस्याष्टौ ग्रन्थाः सन्ति, तद्यथा—
१. कुमारसम्भवमहाकाव्यम्, २. रघुवंश-महाकाव्यम्, ३. मेघदूतखण्डकाव्यम्, ४. ऋतुसंहारः, ५. शृङ्गारतिलकम्, त्रीणि नाटकानि, ६. अभिज्ञानशाकुन्तलम्, ७. मालविकाग्निमित्रम्, ८. विक्रमोर्वशीयञ्च ।

(२) प्रश्न:—कालिदासस्योपमाविषये किमप्येकमुदाहरणं लिख ?
उत्तरम्—कालिदासस्योपमाविषये उदाहरणमेकमवलोकयन्तु सुधयः—

सञ्चारिणी दीपशिखेव रात्रौ-
र्यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा ।
नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे
विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥

(३) प्रश्न:—धीरोदात्तस्य लक्षणं किमस्ति ?
उत्तरम्—धीरोदात्तनायकस्य लक्षणमुक्तं साहित्यदर्पणे—

अविकत्थनः क्षमावानतिगम्भीरो महासत्त्वः ।
स्थेयान्निगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रतः कथितः ॥

(४) प्रश्न:—नायकः कतिविधः भवति ?
उत्तरम्—नायकः चतुर्विधः भवति । यथोक्तं साहित्यदर्पणे—

धीरोदात्तो धीरोद्धतस्तथा धीरललितश्च ।
धीरप्रशान्त इत्ययमुक्तः प्रथमश्चतुर्भेदः ॥

(५) प्रश्न:—नाटकस्य कि लक्षणम् ?
उत्तरम्—नाटकस्य लक्षणमुक्तं साहित्यदर्पणे—

नाटकं ख्यातवृत्तं स्यात्पञ्चसन्धिसमन्वितम् ।

(६) प्रश्न:—कति रूपकाणि भवन्ति ?
उत्तरम्—दशरूपकाणि सन्ति । तदुक्तं साहित्यदर्पणे—

नाटकमथ प्रकरणं भाणव्यायोगसमवकारडिमाः ।
ईहामृगाङ्कवीथ्यः प्रहसनमिति रूपकाणि दश ॥

(७) प्रश्न:—अभिज्ञानशाकुन्तलस्य व्युत्पत्तिर्लेख्या ?
उत्तरम्—अभिज्ञायतेऽनेन यत्तद् अभिज्ञानम्, शकुन्तैर्लालिता शकुन्तला, शकुन्तलामधिकृत्य कृतं काव्यं शाकुन्तलं, अभिज्ञानं च तत् शाकुन्तलम्, अभिज्ञान-शाकुन्तलमिति ।