अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अतिलघूत्तरीयाणि लघूत्तरीयाणि च प्रश्नोत्तराणि ४४७

तल्लक्षणमुक्तम्—

नाट्योपकरणादीनि सूत्रमित्यभिधीयते ।
सूत्रं धारयतीत्यर्थे सूत्रधारो निगद्यते ॥

(२०) प्रश्न:—किं नाम नेपथ्यम् ?
उत्तरम्— नेपथ्यं वेशविन्यासः, तदर्थं यद् गृहं तदपि नेपथ्यम् । यत्र नाटकीयपात्राणि स्ववेशविन्यासान् प्रकुर्वते तन्नेपथ्यमिति ।

(२१) प्रश्न:—प्रयोगविज्ञानं न साधु कुतः मन्यते ?
उत्तरम्— आपरितोषाद् विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् ।

(२२) प्रश्न:—केषां आत्मन्यप्रत्ययं चेतः भवति ?
उत्तरम्— बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः ।

(२३) प्रश्न:—कथं तपोवनस्याभोगः ज्ञायते ?
उत्तरम्— सूतः दुष्यन्तं प्रति कथयति—इह हि क्वचित् तरूणां तलेषु शुक-गर्भकोटरमुखभ्रष्टाः मुनिधान्यकणाः विद्यन्ते । कुत्रापि इङ्गुदीफलभिदः प्रस्निग्धाः पाषाण-खण्डाः सूच्यन्ते । कस्मिंश्चिद्भागे विश्वासोपगमात् अभिन्नगतयः मृगाः रथशब्दं सहन्ते । क्वचित् प्रदेशे तोयाधारपथाः वल्कलाग्रपरिश्रुतजलाधाररेखाविभूषिताः दृश्यन्ते । तस्मादेभिर्लक्षणैरयमाश्रमस्यैवाभोग एवानुमीयते ।

(२४) प्रश्न:—कथं वनलताभिरुद्यानलता दूरीकृताः ?
उत्तरम्— राजा दुष्यन्तः मुनिकन्यकाः अवलोक्य कथयति—
इदं पुरो दृश्यमानं अन्तःपुरे दुर्लभं वपुःलावण्यं वा वनवासिनोऽपि जनस्य मुनिबालिकालोकस्य अस्ति तर्हि निश्चयेन वनलताभिः सौन्दर्यसौकुमार्यादिभिः गुणैः उद्यानलताः निराकृताः ।

(२५) प्रश्न:—ऋषिः कण्वः कथं शमीलतां छेत्तुं व्यवस्यति ?
उत्तरम्— राजा दुष्यन्तः वृक्षसेचनादौ तपोवनकर्तव्ये नियुक्तां दृष्ट्वा कथयति—
यः ऋषिः कण्वः पुरो दृश्यमानमव्याजमनोहरं शरीरं तपश्चरणयोग्यं सम्पादयितुं वाञ्छति, सः ऋषिः नूनं नीलोत्पलपत्रधारया कठिनां शमीवृक्षस्य शाखां छेतुं समीहते ।

(२६) प्रश्न:—‘किमिव हिः मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्’ सूक्तिरियं व्याख्येया ?
उत्तरम्— राजा दुष्यन्तः वल्कलभृतां शकुन्तलामवलोक्य कथयति—
शैवलेनापि अनुविद्धं सरसिजं रम्यम्, मलिनमपि चिह्नं चन्द्रस्य शोभां विस्तारयति । यतः एषा पुरोदृश्यमाना कृशाङ्गी निसर्गसुन्दरी शकुन्तला वल्कलेन कामं मनोहारिणी अस्ति, कतमत् वस्तु कमनीयानामाकृतीनां मण्डनं न भवति, अपि तु सर्वमपि वस्तु रम्याणां सुषमा वर्द्धयत्येव नीलकण्ठस्य कण्ठे विषमिव, कलङ्केन चन्द्रस्येव, शैवलेन कमलस्येव, अनेन वृक्षत्वग्वस्त्रेण अस्याः शकुन्तलायाः शोभैवेत्याशयः ।

(२७) प्रश्न:—मधुकरः कथं कृती ?
उत्तरम्— राजा दुष्यन्तः कथयति—